Phạm Hồng Lam
22-3-2026
Sau ngày xảy ra vụ viên cảnh sát da trắng Derek Chauvin lấy đầu gối siết cổ (trong 9 phút) giết ông thường dân da đen George Floyd giữa thanh thiên bạch nhật ở Mineapolis, với sự tiếp tay của viên cảnh sát gốc Hmông tên Tou Thao, trên mạng truyền thông nổ ra một cuộc tranh luận về chuyện có hay không có chủ trương kỳ thị chủng tộc ở Mỹ.
Một số người Việt ở Mỹ khẳng định, nước này dứt khoát không có chính sách kỳ thị, là vì không có bất cứ một điều khoản nào trong luật pháp từ trung ương đến địa phương cho phép hay chấp nhận điều này. Do đó, theo họ, những cuộc biểu tình chống đối kỳ thị của người da đen ở Mỹ, sự tái nhập cuộc của phong trào Black Life Matter, cũng như những đợt biểu tình phản đối trên khắp thế giới sau đó chỉ là những phản ứng thuần cảm tính hoặc do hiểu lầm hay bị lợi dụng.
Không có chuyện kỳ thị mang tính hệ thống, vì không có luật pháp nào cho phép! Luận chứng này đúng về mặt pháp lý. Civil Rights Act đã khoá chặt những cánh cửa kỳ thị còn lại và trả quyền công dân cho người da đen. Luật được Thượng Viện Mỹ thông qua sau 57 ngày chống đối bằng phương tiện nói dai (Filibuster) của những đại biểu miền Nam muốn bảo lưu chính sách kỳ thị, và được tổng thống Lyndon Johnson ký ngày 2-7-1964. Trên danh nghĩa, nước Mỹ đã giã từ giai đoạn mông muội đầy máu và nước mắt trong lịch sử của mình. Luật đó cũng là kết quả của 125 năm đấu tranh của người da đen, kể từ cuộc nổi loạn của nhóm nô lệ trên con tàu Amistad năm 1839.
Từ đấy, từng bước nước Mỹ đã có nhiều tiến bộ. Đa số người dân da trắng đã có cái nhìn tích cực về đồng bào da đen của mình. Các sắc dân đen trắng đã có thể kết hôn với nhau; đất nước này đã có được một vị tổng thống da đen, và sau đó lại có một vị phó tổng thống da đen…
Đó là một sự thật. Nhưng cũng còn có một sự thật khác…
Nước Mỹ năm 2021: Người da đen thu nhập ít hơn người da trắng, dễ vào tù hơn, khó vay mượn tiền ngân hàng hơn, khó mua được xe hay nhà với những điều kiện tốt như người da trắng, khó tìm được việc làm hơn, nghèo hơn, ít học thức hơn, tội phạm nhiều hơn, bị chứng béo phì nhiều hơn …
Tôi có một người bạn. Gia đình anh rốt cuộc cũng tới được Mỹ giữa thập niên 1990‘ qua diện con lai. Anh mong ra đi, “để số phận những người con tật nguyền bớt hẩm hiu, để chúng hy vọng có được một kiếp sống như một con người”. Sau khi anh chị ổn định, tôi có dịp sang thăm. Gặp nhau, câu chuyện đầu tiên là gia đình và công ăn việc làm.
Anh kể: Con anh đã ổn định trong trường dành cho những người khuyết tật; vợ anh xin được việc trong một tiệm ăn; còn anh cũng vừa mới được một chỗ trong bưu điện, sau nhiều tháng nhận chạy ném báo. Tôi hỏi, chỗ làm ra sao? – “Không ra răng cả. Chúng coi mình chẳng ra chi!” Ngừng một lát, anh tâm sự: “Nhưng mà tau vẫn còn hơn bọn Xì, mi ạ!” Còn các cậu da đen? Anh cười cười lắc đầu: “Mấy cu đen còn tệ hơn. Bọn họ không ai coi ra chi!”
Anh bạn nói lên trường hợp riêng của anh. Nhưng không biết chỗ làm và nhận định đó có mang tính phổ quát cho cả xã hội Mỹ hay không. Không lâu sau đó, anh đột tử vì trầm cảm. Vì thế, tôi đã không còn dịp để tìm hiểu: Rồi đến lượt mình, anh có bị con vi khuẩn kỳ thị kia lây nhiễm không, để chính anh lại trở thành một người kỳ thị trong guồng máy chỗ làm của anh.
Không có khác biệt chủng tộc
Câu chuyện cho thấy, dù chẳng còn luật cản, nhưng xã hội Mỹ vẫn còn một thứ kỳ thị nào đó. Nó không nằm nơi hệ thống pháp luật. Nhưng nằm ở đâu?
Trước hết, cần dứt khoát với nhau về một sự thật nền tảng này: Không có sự khác biệt giữa các chủng tộc về mặt di truyền học, giữa những cộng đồng con người mà chúng ta vẫn gọi là dân da đen, da đỏ, da trắng, da vàng hay da nâu gì cả! Tất cả đều xuất phát từ một chủng tộc, cùng có chung một tổ, một tộc người định hình cách đây khoảng 70.000 năm ở vùng Ethiopien, phía đông Phi châu, sau đó toả ra các miền đất thế giới.
Tuỳ vào môi trường sống mà nước da và cơ thể của họ có những đổi thay nhỏ hầu giúp họ thích ứng. Ở Phi châu, nơi ánh nắng mặt trời dư dả, da người sậm lại để chịu nắng. Ở Âu châu ít mặt trời, da họ sáng hơn để có thể hấp thụ sinh tố D. Ở Đông Nam Á, dân biển du mục Bajau có lá lách lớn, để giữ cân bằng lượng dưỡng khí trong máu khi phải lặn lâu dưới nước. Dân miền núi Anden ở Nam Mỹ có phổi lớn hơn để thở dễ hơn. v.v.
Những yếu tố màu da, màu tóc, cơ thể trên đây nhiều thế kỷ dài đã được con người dùng để đặt nền tảng cho thuyết ưu thế chủng tộc, cho chế độ thực dân, cho việc cướp bóc, truy diệt và tàn sát những dân tộc khác. Chế độ tộc-xã (Nazi) ở Đức đã tiêu diệt bao nhiêu sinh mạng cho việc nghiên cứu, để tìm chứng minh cho sự ưu thế của chủng tộc Arien của họ. Và hôm nay cũng chính quốc gia này đang xem xét đề nghị loại bỏ chữ “chủng tộc” (Race) ra khỏi hiến pháp của họ.
Không có khác biệt chủng tộc, vì con người, bất luận thuộc sắc tộc hay vùng đất nào trên địa cầu, đều mang trong mình 99,9% yếu tố di truyền như nhau. Sự khác nhau giữa hai người cùng màu da còn cao hơn giữa hai người khác màu da. Về mặt di truyền, một bầy chim Pinguin có nhiều khác biệt hơn so với tập thể nhân loại. Đó là kết quả của hơn một ngàn nhà khoa học đã làm việc với nhau nhiều năm trong một dự án giải mã toàn bộ cấu trúc di truyền của loài người. Họ đã xếp các vần trong chuỗi DNA với ba tỉ cặp nền tảng bên nhau để so sánh, và đã đi tới kết quả đó. Và kết quả này đã được tổng thống Clinton long trọng nói lên trong buổi họp báo trang trọng tại phòng Cánh Đông (the East Wing) của tòa Nhà Trắng ngày 26-6-2000.
Óc kỳ thị xuất phát từ đâu?
Như vậy, về di truyền học, chẳng còn lý do gì để người Mỹ da trắng kỳ thị người Mỹ có màu da khác. Nước Mỹ cũng chẳng còn luật phân biệt hay gây bất lợi cho các nhóm dân không có da màu trắng. Vậy thì sự kỳ thị chủng tộc, mà ta thấy đang tiếp tục diễn ra hiện nay ở Mỹ, xuất phát từ đâu?
Thưa, nó đang nằm trong vùng vô thức của 73% người Mỹ da trắng. Đấy là kết quả lượng giá hơn ba triệu người Mỹ da trắng – cho tới nay – đã tham gia bản thử nghiệm IAT (Implizit Association Test) trên trang mạng của Đại học Harvard.
Hầu hết những người này trước đó đều khẳng định, họ không có đầu óc kỳ thị, không chủ trương kỳ thị người da đen. Nhưng những phản xạ vô thức của họ qua các câu trả lời cho thấy tinh thần kỳ thị vẫn tiềm tàng trong tâm trí họ. Bài trắc nghiệm đơn giản, kéo dài chưa tới 10 phút, được dịch ra nhiều thứ tiếng của Đại học Harvard (https/implizit.harvard.edu. Trang này nay đã bị xoá!).
Cũng đã có 50 ngàn người Đức da trắng thử nghiệm, và kết quả có tới 80% mang khuynh hướng kỳ thị. Tỉ lệ nơi người Việt là bao nhiêu? Tôi nghĩ, chắc chắn không ít hơn tỉ lệ người Mỹ và Đức!
Những tham dự viên trên đây hẳn là những người bình thường như tôi và bạn, những người đang vui vẻ ngồi học hay làm việc bên các đồng sự hay đồng nghiệp da đen, những tín hữu ngoan đạo ngày ngày vẫn sốt sắng đi nhà thờ, đi chùa cầu nguyện bên cạnh đồng đạo da nâu, da xám, vẫn không ngừng hô hào phải yêu thương mọi người, vì tất cả đều là con cùng một Thượng Đế.
Như vậy thì tinh thần kỳ thị của họ đến từ đâu?
Trước hết, hãy tìm hiểu sơ qua một chút về hệ thống thần kinh não bộ, nơi xuất phát và điều động các thái độ và hành vi con người.
Chúng ta vốn được học và vẫn thường nói, Lý Trí điều khiển mọi thái độ và hành động của con người. Sự thường, mọi sự khởi đầu từ một cảm nhận giác quan: Mắt ta thấy một vật cong cong di động dưới đất, tai ta nghe một tiếng động trong bụi cây xa xa, mũi ta thoáng ngửi một mùi hương dễ chịu… Thần kinh thị giác, thính giác, khứu giác lập tức chuyển những cảm nhận đó lên Thalamus – một thứ hộp phân phối, và hộp này chuyển tiếp tới Cortex – bản doanh của trí suy nghĩ. Khi Cortex nhận diện ra được vật cong kia là con rắn, tiếng động kia do con hổ thoát chạy, mùi hương kia là nước hoa mắc tiền của một phụ nữ đang tới gần, nó chuyển những kết quả này tới Amygdala – trung tâm cảm giác. Amygdala ra lệnh cho cơ thể có những phản ứng thích hợp: Nhảy tránh con rắn, coi chừng cảnh giác chú hổ, chuẩn bị đối diện với người đẹp.
Nhưng cũng có lúc – và nhiều lúc – hệ thống thông tin không vận hành theo lối thông thường đó. Cảm nhận được chuyển đi theo đường tắt, từ Thalamus trực tiếp chuyển ngay tới Amygdala, bỏ qua bộ máy suy nghĩ Cortex. Điểm này có cái lợi là nó giúp ta tiết kiệm được thời gian; đôi khi chỉ cần một tíc-tắc cũng đủ cứu mạng sống của ta. Các cảm nhận trong trường hợp này không phải là do tưởng tượng, mà đó là những cảm nhận lặp đi lặp lại và đã được ta biến thành kinh nghiệm cụ thể và đã đọng lại từ lâu trong tiềm thức ta.
Gặp vật cong di động dưới đất, ta nhảy cẫng lên, tránh ngay, chẳng cần phải suy nghĩ, vì biết đó là con rắn. Nghe tiếng nổ từ xa, ta nhảy ngay xuống giao thông hào tránh đạn, vì đã quen với những vụ pháo kích bừa bãi của cộng quân. Đây là những phản ứng do tình cảm, nghĩa là từ Ý Chí, chứ không phải do Lý Trí, điều động.
(Còn tiếp)
