Tác giả: Bùi Thiêm và David Brown
Song Phan chuyển ngữ
28-2-2025
Tóm tắt: Lãnh đạo tuyên bố ‘kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc’
Chỉ 10 ngày sau khi nắm quyền lãnh đạo Đảng Cộng sản Việt Nam hồi mùa hè năm ngoái, Tổng Bí thư Tô Lâm đã mạnh dạn hứa hẹn một “kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”. Cho đến nay, ông dường như đã đạt được thành công đáng kể, tạo được sự ủng hộ của cả người dân lẫn giới tinh hoa. Câu chuyện của ông nhằm mục đích xây dựng các gắn bó tình cảm tạo nền tảng cho những hành động quyết liệt mà cựu tướng công an này có thể thực hiện.
‘Kỷ nguyên mới’ mà Lâm đã hứa với hơn 100 triệu đồng bào của mình có các mục tiêu kinh tế đầy tham vọng mà ông tuyên bố sẽ mang lại sự giàu có phi thường cho Việt Nam. Điều này không phải là quá xa vời. Lâm gợi lại ký ức về những cải cách theo định hướng thị trường được gọi là “đổi mới” vào cuối thập niên 1980, khi ban lãnh đạo mới của Đảng Cộng sản bãi bỏ định mức sản xuất và cho phép thị trường định giá. Thu nhập bình quân đầu người đã tăng từ mức trì trệ US$130 hồi năm 1990 lên US$4110 năm 2023. Con số này chỉ kém US$400 bình quân đầu người để đạt được “mức thu nhập trung bình cao” theo định nghĩa hiện tại của Ngân hàng Thế giới. Đây là nền tảng cho sự tin tưởng của đảng rằng đến năm 2030, Việt Nam sẽ trở thành “nền kinh tế thu nhập trung bình cao” và sẽ gia nhập hàng ngũ “nền kinh tế thu nhập cao” vào năm 2045.
Người ta nói rằng, Lâm muốn được nhớ đến như một nhà lãnh đạo thành công trong việc hiện thực hóa hai mệnh lệnh: Một nền kinh tế quốc gia dựa trên đổi mới sáng tạo, được công nghệ thúc đẩy và một khu vực công được tinh giản mạnh mẽ. Trong cuộc họp hồi tháng 1 năm 2025, hội nghị toàn thể của Ban Chấp hành Trung ương đảng đã nâng mục tiêu tăng trưởng hàng năm từ 6,5% lên “ít nhất 8%”. Đó chắc chắn là một mục tiêu đầy tham vọng trong ngắn hạn, nhưng chỉ là bệ phóng cho các mục tiêu tăng trưởng hàng năm hai chữ số được đặt ra trong nghị quyết của chính phủ ban hành một tháng sau đó và được Quốc hội thông qua trong phiên họp bất thường.
Hoàn toàn có khả năng Lâm và người đồng liêu thân cận của ông, Thủ tướng Phạm Minh Chính, có thể thực hiện được cái gọi là “cuộc cách mạng thể chế”. Một chương trình hành động mạnh mẽ nhằm tinh gọn bộ máy quan liêu của Đảng – Nhà nước ở mọi cấp đã được hội nghị toàn thể của đảng thông qua vào tháng 11 năm 2024. Nó đang được triển khai trên quy mô rộng lớn và với tốc độ khác thường. Cả các cơ quan công và đảng đều được lệnh tái cấu trúc bằng cách loại bỏ các đơn vị không cần thiết, gom các đơn vị lại, xác định lại nhiệm vụ và cắt giảm ít nhất 20% biên chế. Khoảng 100.000 cán bộ sẽ bị dôi ra.
Trong khi đó, một nghị quyết đột phá về khoa học và công nghệ đã được Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Việt Nam ban hành hồi cuối tháng 12 năm 2024, trong đó nhấn mạnh và dành 3% ngân sách quốc gia cho đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Không có gì ngạc nhiên khi Lâm hiện là chủ tịch “Ủy ban Chỉ đạo Trung ương về các sáng kiến khoa học và công nghệ”.
Đầu tư công vào các siêu dự án – cơ sở hạ tầng, xây dựng và đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) – là cốt lõi của chiến lược tăng trưởng được hồi sinh của Việt Nam. Các dự án trị giá hàng tỷ đô la đã được hồi sinh, bao gồm tuyến đường sắt cao tốc Bắc – Nam trị giá US$67 tỷ, tuyến đường sắt nối với Trung Quốc trị giá US$8 tỷ và hai nhà máy điện hạt nhân trị giá US$16 tỷ. Mặc dù bị đình trệ trong nhiều năm, các dự án này hiện được coi là rất quan trọng để đạt được các mục tiêu tăng trưởng quốc gia.
“Kỷ nguyên mới vươn mình của dân tộc” sẽ thu hút sức mạnh đáng kể từ các nguồn trong nước, nhưng các điều kiện thuận lợi ở nước ngoài cũng rất cốt yếu. Ví dụ, mục tiêu của Việt Nam là trở thành trung tâm công nghệ cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu phụ thuộc rất nhiều vào việc quản lý tốt mối quan hệ của đảng với “các đối tác chiến lược toàn diện” của Việt Nam, đặc biệt là Hoa Kỳ và Trung Quốc. Việt Nam phải quản lý việc tái cấu hình “lấy Trung Quốc làm trung tâm” đối với các chuỗi cung ứng công nghệ cao của mình. Việt Nam cũng phải tìm cách thích ứng với khuynh hướng của chính quyền Trump, coi các mối quan hệ thương mại là tổng bằng không khi đang có thặng dư lớn trong doanh số bán thiết bị điện tử của các công ty Việt Nam cho lĩnh vực công nghệ cao của Hoa Kỳ.
Tất nhiên là có những rủi ro và bất ổn. Đội hình lãnh đạo đảng mới, phần lớn đến từ Bộ Công an và Bộ Quốc phòng, dường như có ý định củng cố cơ sở quyền lực của mình bằng cách tiếp thêm năng lượng cho các thành phần dân tộc chủ nghĩa và dân túy nổi bật trong 95% dân số không phải là đảng viên. Đơn thuốc chính sách là ủng hộ doanh nghiệp và ít quy định; như đã thấy ở trên, nó cũng nhằm mục đích tinh giản chính phủ.
Trong 13 năm làm người đứng đầu Đảng Cộng sản Việt Nam, người tiền nhiệm của Tô Lâm, Nguyễn Phú Trọng đã không ngừng nhấn mạnh vào việc loại bỏ những cán bộ tham nhũng và yếu kém về mặt tư tưởng khỏi hàng ngũ của đảng. Trọng tâm hiện nay rõ ràng là tích cực hơn. Với mục tiêu hợp pháp hóa lại sự cai trị lâu dài của đảng, Lâm, Chính và các đồng minh của họ thay vào đó đã nhấn mạnh vào sự pha trộn giữa chủ nghĩa thực dụng kinh tế thiên hữu, chủ nghĩa dân tộc và chủ nghĩa dân túy.
Trong phiên họp bất thường và với sự phấn khởi rõ ràng, Quốc hội đã đóng dấu thông qua các kế hoạch của Bộ Chính trị. Chưa đầy một năm nữa, khi 1.500 cán bộ cao cấp tập trung cho Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ 14, “kỷ nguyên mới” có thể sẽ được khởi động tốt đẹp. Không một đại biểu nào sẽ chất vấn về khả năng của chế độ biến tầm nhìn của Tô Lâm thành hiện thực. Họ có thể đúng. Chúng ta sẽ biết vào năm 2030, kỷ niệm 100 năm thành lập Đảng Cộng sản Việt Nam.
______
Tác giả: Bùi Thiêm là thành viên của Trung tâm Stockholm về Châu Á Toàn cầu. David Brown là cựu viên chức ngoại giao Hoa Kỳ, có nhiều kinh nghiệm về Đông Nam Á và là cộng tác viên thường xuyên của Asia Sentinel.
1. Đặng Tiểu Bình thường được biết đến như một “kiến trúc sư chính của quá trình hiện đại hóa và phát triển kinh tế Trung Quốc”, nhưng ít người biết, những châm ngôn hành động nổi tiếng nhất như thuyết “mèo đen, mèo trắng” hay “mò đá qua sông” lại không hoàn toàn là “phát kiến” của ông. Nó được ông học hỏi từ Lưu Bá Thừa, một người cộng sự chiến trường thân thiết suốt 13 năm của Đặng Tiểu Bình.
Thuyết “mèo đen, mèo trắng” xuất phát từ câu “mèo vàng, mèo đen, chỉ cần bắt được chuột đều là mèo tốt” của Lưu Bá Thừa trong thời gian ông cùng sát cánh với Đặng Tiểu Bình những năm 1930-40 trong cuộc vạn lý trường chinh. “Mò đá qua sông” cũng là câu mà Lưu Bá Thừa đã nói. Thời kỳ lập nước Trung Quốc mới, tướng Lưu Ái Bình nhận lệnh xây dựng trường quân sự, trước khi đi đã đến thỉnh giáo Lưu Bá Thừa. Lưu Bá Thừa nói: “Tôi cho đồng chí sáu chữ và cần phải ghi nhớ. “Hãy mò đá để qua sông””. Đặng Tiểu Bình đã áp dụng chính châm ngôn này trong thời kỳ cải cách mở cửa, khi “mở một con đường máu” là các đặc khu kinh tế.
2. Nhưng chuyện các “ý tưởng lớn” này có phải là phát kiến của riêng ông hay không, đối với Đặng Tiểu Bình, dường như không quan trọng. Ông chưa bao giờ muốn làm nổi bật mình trước tập thể. Chưa từng chính thức giữ các chức vụ nguyên thủ của Trung Quốc, ông luôn “thực sự cầu thị”, không cần hư danh, luôn biết cách lùi lại phía sau, miễn làm sao “được việc là được”. Khi chết, ông được hỏa táng và rải tro cốt xuống biển. Ông có thể xem là một người Cộng sản thực dụng điển hình. Tiếp nhận chủ nghĩa Marx từ những năm 1920 ở tuổi 16-17 khi du học nghề ở Pháp, ông cũng từng được gửi đi học ở Liên Xô, nhưng với ông chủ nghĩa Marx-Lenin chưa bao giờ là một tín điều bất biến. Ông nói: “Học Marx-Lenin phải học cái tinh túy, phải biết áp dụng”, là sự liên hệ lý luận với thực tiễn, chính “thực tiễn là tiêu chuẩn duy nhất để kiểm nghiệm chân lý”. Với châm ngôn này, cùng với thuyết “mèo đen, mèo trắng”, chỉ những gì “có hiệu quả thực tiễn mới là tốt”, luận thuyết nọ, ý tưởng kia dù nghe có vẻ hay ho đến đâu, mà không áp dụng được trong thực tiễn thì phải ngay lập tức vứt bỏ, “không tranh luận” dài dòng. Ở điểm này có lẽ ông khá giống với Lý Quang Diệu của Singapore.
3. Không phải là một người ưa lý luận, giáo điều, nhưng Đặng Tiểu Bình chưa bao giờ xem nhẹ vấn đề tư tưởng. Trong bản nhận xét của tổ chức về Đặng Tiểu Bình khi ông được gửi sang Liên Xô học, cho rằng, ông có hai thế mạnh là khả năng “tuyên huấn và tổ chức”. Đây có vẻ là nhận xét xác đáng, bởi sau đó, ông đã phát huy đầy đủ cả hai thế mạnh này ở thời gian trong quân đội, với vị trí chính ủy. Một điểm được Đặng đặc biệt lưu ý và luôn đề cao trong quân ngũ đó là “tư tưởng phải thông suốt”. Trước khi bước vào mỗi trận đánh, ngoài tất cả mọi sự chuẩn bị thường quy khác, ông đều phải chuẩn bị làm sao để “tư tưởng phải thông suốt” từ trên xuống dưới. Điều này, cũng được ông áp dụng nghiêm ngặt cho công cuộc cải cách, mở cửa kinh tế ở Trung Quốc sau này.
4. Một điểm nữa không thể không nhắc đến ở Đặng Tiểu Bình đó là tầm nhìn “sáng suốt đến mức kinh ngạc” của ông về vai trò của “khoa học kỹ thuật và giáo dục”. Ông từng nói: “…khi ra nhận nhiệm vụ chúng ta có thể có hai thái độ, một là để làm quan, hai là để làm một chút gì đó”. Đến tháng 7/1977, sau khi được chính thức phục hồi lần ba, ở tuổi 73, Đặng Tiểu Bình đã quyết định “phải làm chút gì đó”, đó chính là “nắm khoa học và giáo dục”. Ngay sau khi được phục hồi lần ba, ông đích thân chủ trì quản lý công tác khoa học kỹ thuật của Trung Quốc. Lợi dụng tất cả các phương thức cũng như các học giả, chuyên gia trong và ngoài nước về mọi lĩnh vực để bàn bạc quy hoạch phát triển khoa học kỹ thuật cao của Trung Quốc.
Nửa tháng sau, ngày 4/8/1977 Đặng Tiểu Bình đã tham dự cuộc tọa đàm về công tác khoa học kỹ thuật và giáo dục do Trung ương tổ chức. Tham gia tọa đàm có 33 chuyên gia, giáo sư nổi tiếng. Trong ngày đầu tiên của cuộc tọa đàm, ông chỉ đọc một bài khai mạc ngắn gọn, sau đó ông chỉ lắng nghe. Hàng ngày, 8 giờ sáng bắt đầu buổi họp, buổi trưa nghỉ rất ít rồi tiếp tục cho đến chiều tối. Rất ít lãnh đạo cấp cao có thể kiên trì ngồi nghe hàng giờ liền như vậy, đặc biệt ở thời điểm đó tại Trung Quốc, các chuyên gia, giáo sư vẫn bị xem là “đối tượng của chuyên chính của cải tạo”.
Tháng 3/1986, một số nhà khoa học già nổi tiếng như Dương Đại Hoành, Vương Kiềm Xương, Dương Gia Tê, Trần Phương Doãn… đã đưa ra một “Kiến nghị về việc theo đuổi sự phát triển kỹ thuật cao của thế giới”. Đặng Tiểu Bình lập tức chỉ thị: “Kiến nghị này vô cùng quan trọng, trong việc này cần làm nhanh và quyết đoán, không thể kéo dài”. Sau chỉ thị của ông, Quốc vụ viện Trung Quốc đã xây dựng: “Kế hoạch phát triển nghiên cứu kỹ thuật cao của Trung Quốc” (gọi là “Kế hoạch 863” – nổi tiếng).
Thực tế, ông đã theo đuổi mối quan tâm thúc đẩy phát triển khoa học kỹ thuật ở Trung Quốc đến tận những năm cuối đời. Năm 1992, khi đi thăm miền Nam, ông nói: “Tôi nói khoa học kỹ thuật là sức sản xuất số một. Gần hai chục năm nay, khoa học kỹ thuật thế giới phát triển nhanh biết bao? Một đột phá trong lĩnh vực kỹ thuật cao sẽ kéo theo sự phát triển của một loạt ngành nghề khác. Mấy năm gần đây, liệu xa rời khoa học kỹ thuật có thể làm nước ta tăng trưởng được nhanh như vậy không? Phải đề xướng khoa học, dựa vào khoa học mới có hy vọng được”.
Đặng Tiểu Bình rất ít khi nói mình thấy vui về vấn đề gì, thế nhưng, cũng trong chuyến đi thăm miền Nam năm 1992 ông đã bốn lần liên tục dùng từ “vui mừng” khi nói về khoa học kỹ thuật: “Làm khoa học kỹ thuật, càng cao càng tốt, càng mới càng tốt, càng cao càng mới, chúng tôi càng vui mừng. Không chỉ chúng tôi vui mừng mà nhân dân cũng vui mừng, nhà nước cũng vui mừng.”
(Mọi thông tin, trích dẫn trong bài, nếu không ghi chú gì thêm thì đều được lấy từ cuốn: “Đặng Tiểu Bình – Một trí tuệ siêu việt” của Lưu Cường Luân và Uông Đại Lý, NXB Lao Động, 2006.)
NĐK