Tạ Duy Anh
12-11-2026
Tiếp theo kỳ 1 — kỳ 2 — kỳ 3 — kỳ 4 — kỳ 5 — kỳ 6 — kỳ 7 — kỳ 8 và kỳ 9
15. “Cày lỏi” và “thừng óng”
Hồi bé, ngày nào tôi cũng nghe người lớn nhắc tới từ “cày lỏi”, với mục đích cảnh báo hoặc chê trách. Còn những khi “đi đón trâu”, thỉnh thoảng tôi lại được ông thợ cày nhắc: “Về bảo bố mẹ thay cái thừng óng đi nhé, sờn sắp đứt rồi”.
Thế mà chỉ mấy chục năm, chính tôi cũng phải vất vả lật tung ký ức mới tìm thấy nó. Mới thấy, trong nhiều chuyện, chả nên mau miệng trách thiên hạ!
Với nghề nông, thì cày luôn là công đoạn quan trọng cho việc làm đất. Trong khi làm đất luôn là việc chính, mang tính khởi đầu, quyết định hầu hết sự thành bại của mùa màng.
Sau mỗi vụ gieo trồng, đất bị chai cứng và chặt lại, mặt nổi váng, một số chất mầu chìm sâu xuống trong khi các lỗ hổng chứa không khí hầu hết đều bị bít kín. Muốn canh tác tiếp thì phải lật đất lên, rồi tùy mục đích gieo trồng, mà làm nó tơi xốp hoặc nhuyễn ra. Đó chính là công đoạn cày.
Cày là việc không chỉ đòi hỏi sức khỏe mà còn phải có kỹ năng. Muốn có một thợ cày giỏi, cũng mất khá nhiều thời gian để học nghề và truyền nghề. Chả thế, chỉ vài trong hàng chục công việc nhà nông được trang trọng gắn thêm chữ “thợ” ở phía trước. Cũng danh giá lắm chứ!
Thời xưa, thợ cày luôn là người có ngày công cao nhất cho mỗi buổi lao động. Bởi cày thường là việc nặng nhọc, chỉ phù hợp với những người cao to, khỏe mạnh, dẻo dai. Thấp bé, thì khi gặp chân ruộng trũng, rất dễ rơi vào tình cảnh “lút đít trâu”, trong khi những con trâu cày, thường to lớn, cũng ít nể sợ, dễ nhờn, hay bắt nạt bằng cách “phá cày” hoặc “lồng” giữa buổi. Gặp phải hôm như vậy còn hơn cả thảm họa!
Nghề nào, muốn giỏi, đều cần có chút năng khiếu “trời cho”. Thợ cày cũng không ngoại lệ. Có người cày cả đời vẫn không thể thành sư được.
Và cũng giống mọi loại nghề kiếm sống khác, cày cũng có một thứ quy tắc mang tính đạo đức, gọi là “Đạo cày”. Người có đạo cày vẫn có thể sai ở nhiều việc khác, nhưng không bao giờ họ “cày lỏi”. Với họ, bị chê cày lỏi, là kết án nghiêm trọng nhất.
Cày lỏi là các đường cày không liền nhau, cong vẹo, đường thì sâu như đào bẫy, đường thì nông, chả khác gì… gãi đất.
Ngoài ra, thường mỗi thửa ruộng đều có hình vuông hoặc chữ nhật (ngày xưa rất ít mảnh ruộng nào méo mó), tức là có bốn góc. Dù giỏi mấy, cũng không bao giờ cày được tất cả các góc, vì về mặt hình học, đường cong tạo ra bởi chiều dài cái cày không bao giờ chạm vào được góc ruộng, ngoại trừ người cày để cho trâu bước sang thửa ruộng khác (điều này lại càng rất ít khi xảy ra). Vì thế, sau khi cày xong rồi, thì vẫn phải thêm một công đoạn nữa là cuốc góc.
Nếu người cày tử tế, “có đạo” thì bất chấp khó nhọc, họ sẽ tìm mọi cách để mỗi góc còn lại nhỏ nhất có thể. Còn nếu cày lỏi thì thợ cày cho trâu quay đầu sớm khiến phần chưa được cày ở góc rất lớn, người cuốc góc phải mất nhiều công, rất tốn sức, nhất là với chân ruộng sâu, nhiều khi nước ngập đến thắt lưng.
Cùng chỉ một hành vi ăn bớt, ăn xén, làm điêu, tắc trách trong công việc hoặc đơn giản là kém về kỹ thuật… Nhưng nói cày dối, cày ăn bớt, cày điêu…không thể hay và nhiều thâm ý chê trách được dồn nén cao độ như từ “cày lỏi”! Chả trách ngôn ngữ dân gian rất khó chết.
Còn thừng óng là cái thừng gì?
Nhiều người cho rằng nó là thừng nối với cái sẹo xỏ qua mũi con trâu, chắc do họ hỏi google. Có thể mỗi nơi gọi theo cách riêng, nhưng nói thế ở quê tôi, thì các cụ cười cho…vỡ mũi! Bởi mỗi thứ trên đời liên quan đến nghề nông, đều có tên riêng để gọi từ thượng cổ!
Khi đóng ách lên vai trâu mỗi khi cày, bừa… để giữ cho chiếc ách không bị tuột trong quá trình vận hành, nhất là lúc quay đầu mỗi khi chạm bờ phải nâng cày lên cao khiến hai dây kéo chùng lại, người ta dùng một sợi thừng nhỏ, mềm, tuyệt nhất là bằng da, buộc cố định vào một bên ách, rồi vòng xuống bên dưới cổ trâu hoặc bò (không được thít chặt khiến trâu hoặc bò khó thở, thậm chí có thể khiến thịt da nó bị trầy xước), cài vào một cái móc để sẵn đầu ách bên kia.
Sợi dây đó gọi là thừng óng.
Có thể bạn nghĩ tôi lẩm cẩm khi cứ níu giữ cả những thứ chả còn mấy ai dùng. Nhưng tôi thì nghĩ khác: Khi chúng ta đánh mất hoặc tệ bạc với bất cứ thứ gì từng thuộc về quá khứ, lại là thứ gắn với công việc quan trọng hàng ngày giúp ta sống và khôn lớn, rồi nếu gặp may thì còn thành đạt nữa… sẽ làm cho chúng ta sẽ nghèo đi mất một chút. Và đáng sợ hơn, vì mất những thứ đó, chúng ta cứ dần mồ côi quá khứ mà không biết.
Kỳ tiếp theo: Cỏ may, hoa bưởi
