Trương Nhân Tuấn
31-7-2026
Tiếp theo kỳ 1
Bài trước tôi mở đầu bằng câu: “Ông Trọng khi sinh thời có nói đại khái rằng nước ta chưa bao giờ có được cơ đồ như ngày hôm nay. Vấn đề là ông Trọng không nói rõ nhờ ơn ai mà ‘ta’ đạt được cơ đồ như vậy? Đảng hay Nhà nước?“
Câu cuối cùng của bài tôi viết: “Nếu mang ơn thì nhân dân Việt Nam sẽ mang ơn ông Chín Cần, ơn Bà Ba Thi, ơn ông Kiệt, ơn ông Linh (Hưng Yên)… ơn những ông, bà đã dám “phản đảng” chớ nào phải ơn đảng ơn nhà nước mà Việt nam có được cơ đồ như ngày hôm nay“?
Đúng quá phải không, bà con? Nếu không có mấy ông, bà dám phiêu lưu sinh mệnh chính trị theo kiểu “xé rào”, thì dân ta chắc cũng giống như dân Triều Tiên, có lúc thiếu gạo, đói quá phải ăn cả cỏ…
Nhưng nếu ngừng ở đây thì dân ta cũng chỉ mới “có gạo mà ăn thôi”. Sau năm 1975, Việt Nam bị Mỹ và cả khối tư bản Tây Âu cấm vận. Đến các năm 1978-1979, chiến tranh với Trung Quốc và Campuchia khiến Việt Nam lâm vào cảnh “thập diện mai phục”. Đông, Tây, Nam, Bắc đều là kẻ thù của Việt Nam, trong khi Liên Xô lại ở quá xa.
Vậy ta còn phải cảm ơn ai, những ai đã giúp Việt Nam gỡ bỏ thế cô lập, giúp Việt Nam “khai thông các điểm nghẽn thể chế” để đổi mới kinh tế và hội nhập chính trị, để Việt Nam lừng lững “trỗi dậy”, người dân có “đồng ra đồng vô”, đi chơi nước ngoài le lói như ngày hôm nay?
Theo tôi, dân ta còn phải cảm ơn rất nhiều người nữa. Trước tiên là “Nhóm thứ sáu”.
Đây là một “hiện tượng” độc nhứt vô nhị trong lịch sử chính trị Việt Nam. “Nhóm thứ sáu” bao gồm một số chuyên gia, trí thức hàng đầu của Việt Nam Cộng hòa, những người được ông Võ Văn Kiệt (lúc đó là Bí thư Thành ủy thành Hồ, sau này là Thủ tướng) và ông Nguyễn Văn Linh trọng dụng với mục đích tư vấn kinh tế, thiết kế nền móng lý luận cho công cuộc Đổi mới năm 1986.
Sử liệu của Đảng Cộng sản ghi nhận rằng sự tồn tại và hoạt động của nhóm này “thể hiện đỉnh cao của chủ nghĩa thực dụng và tinh thần hòa hợp dân tộc vì mục tiêu sinh tồn kinh tế”.
Tên gọi “Nhóm Thứ Sáu” xuất phát từ việc nhóm thường họp bí mật vào chiều thứ Sáu hàng tuần tại văn phòng Công ty Lương thực TP.HCM (nơi bà Ba Thi làm Giám đốc).
Nhóm quy tụ những chuyên gia sừng sỏ, được đào tạo bài bản tại Mỹ và Pháp, từng giữ các chức vụ cao cấp trong bộ máy kinh tế của chính quyền Sài Gòn trước năm 1975. Có thể kể tiêu biểu một vài người:
1/ Ông Nguyễn Xuân Oánh: Tiến sĩ Kinh tế Đại học Harvard, cựu Thống đốc Ngân hàng Quốc gia, cựu Phó Thủ tướng Việt Nam Cộng hòa.
2/ Ông Lâm Võ Hoàng: Chuyên gia tài chính, ngân hàng kỳ cựu.
3/ Ông Huỳnh Bửu Sơn: Chuyên gia tiền tệ, người từng tham gia bảo vệ và bàn giao 16 tấn vàng của Ngân hàng Quốc gia cho chính quyền mới năm 1975.
4/ Ông Phan Chánh Dưỡng: Chuyên gia về quản trị kinh doanh và kỹ nghệ.
Bên cạnh những ông “ngụy gộc” đó là các đảng viên có tư duy cởi mở như ông Nguyễn Ngọc Hòa và ông Trần Bá Tước.
Vào thời điểm đó, các nhà lãnh đạo cộng sản chỉ biết đến mô hình kinh tế kế hoạch tập trung kiểu Xô viết và hoàn toàn mù tịt về cách vận hành của kinh tế thị trường. “Nhóm Thứ Sáu” đóng vai trò như những người “thầy” ngầm, chuyển hóa kiến thức kinh tế tư bản thành các kiến nghị thực tiễn cho ông Võ Văn Kiệt và ông Nguyễn Văn Linh.
Sử Đảng đã ghi nhận công lao của những người này lần lượt như sau:
Thứ nhứt, được cho là quan trọng hơn hết, đó là sự “hiến kế” để đổi mới hệ thống ngân hàng (1987–1988) của hai ông Huỳnh Bửu Sơn và Lâm Võ Hoàng. Hai ông đã soạn thảo đề án chuyển hệ thống ngân hàng một cấp kiểu Liên Xô (Ngân hàng Nhà nước vừa in tiền vừa cho vay trực tiếp) thành hệ thống ngân hàng hai cấp (Ngân hàng Nhà nước chỉ quản lý vĩ mô, tách riêng các ngân hàng thương mại hoạt động độc lập). Đây là nền tảng của hệ thống ngân hàng hiện đại đầu tiên của Việt Nam.
Thứ hai, góp phần kiềm chế lạm phát phi mã. Khi Việt Nam rơi vào tình trạng lạm phát hơn 700% sau cuộc cải cách sai lầm “Giá – Lương – Tiền” – sản phẩm của “nhà thơ” Tố Hữu năm 1985 – nhóm đã tư vấn cho hai ông Linh – Kiệt một giải pháp gây sốc nhưng hiệu quả: Nâng lãi suất tiền gửi lên cao hơn tỷ lệ lạm phát để hút tiền mặt trong lưu thông về ngân hàng. Biện pháp này đã nhanh chóng dập tắt cơn sốt giá, ổn định giá trị đồng tiền.
(Bây giờ nhìn lại, rõ ràng đây là giải pháp “vỡ lòng” của công tác quản lý kinh tế thị trường. Vấn đề là lúc đó lãnh đạo “ta” không ai biết).
Thứ ba là khai sinh Khu chế xuất Tân Thuận. Công lao này thuộc về ông Phan Chánh Dưỡng, người trực tiếp thiết kế và xây dựng dự án. Đây là khu chế xuất đầu tiên của Việt Nam, mở đường cho mô hình thu hút vốn FDI và phát triển hạ tầng công nghiệp sau này.
Tiện đây cũng nên nói về công lao bảo vệ 16 tấn vàng của ông Huỳnh Bửu Sơn.
Vào những ngày cuối tháng 4 năm 1975, trong kho dưới tầng hầm của Ngân hàng Quốc gia Việt Nam Cộng hòa tại số 17 Bến Chương Dương (Sài Gòn) đang lưu giữ 16 tấn vàng (gồm 1.234 thỏi vàng tiêu chuẩn quốc tế), cùng tiền mặt và ngoại tệ trị giá hàng trăm triệu USD.
Khi Sài Gòn thất thủ, trách nhiệm bảo vệ khối tài sản khổng lồ này đè nặng lên vai những viên chức ở lại, trong đó có ông Huỳnh Bửu Sơn (lúc đó là Trưởng phòng Ngoại hối). Giữa bối cảnh hỗn loạn, súng đạn nổ khắp nơi và nạn hôi của hoành hành, ông Huỳnh Bửu Sơn cùng các đồng nghiệp quyết định không rời bỏ vị trí. Họ túc trực tại hầm vàng, khóa chặt các cửa thép kiên cố để ngăn chặn mọi sự xâm nhập từ bên ngoài, giữ nguyên vẹn khối tài sản quốc gia.
Sáng ngày 1 tháng 5 năm 1975, phái đoàn Ban Quân quản Sài Gòn – Gia Định do ông Trần Dương dẫn đầu đến tiếp quản ngân hàng. Ông Huỳnh Bửu Sơn đã đứng ra đón tiếp và bàn giao toàn bộ chìa khóa hầm vàng, các mật mã an toàn cùng sổ sách kế toán, đối chiếu chính xác đến từng con số. Phía tiếp quản tiến hành kiểm kê và xác nhận 16 tấn vàng cùng toàn bộ tiền mặt vẫn còn nguyên vẹn, không hao hụt một chỉ.
Hành động trân trọng tài sản quốc gia cùng thái độ hợp tác, chính trực của ông Huỳnh Bửu Sơn và các cộng sự đã tạo ra một bước ngoặt tâm lý rất quan trọng đối với chính quyền mới. Phía cách mạng ban đầu luôn nhìn các viên chức của chế độ cũ với sự nghi kỵ sâu sắc. Việc họ bảo vệ nguyên vẹn tài sản quốc gia đã chứng minh rằng tầng lớp trí thức miền Nam hành động vì lợi ích chung của đất nước, chứ không phải vì lòng trung thành mù quáng với một thể chế chính trị.
Chính niềm tin từ sự kiện 16 tấn vàng đã trở thành “lá bùa” giúp ông Huỳnh Bửu Sơn không phải đi học tập cải tạo lâu dài. Nhờ đó, ông được giữ lại làm cố vấn cho Ngân hàng Nhà nước, tạo tiền đề để trở thành một trong những trụ cột của “Nhóm Thứ Sáu” sau này.
Việt Nam có được hệ thống ngân hàng hiện đại, có một lượng vàng dự trữ quan trọng và từng bước xây dựng một hệ thống tài chính phù hợp với các chuẩn mực quốc tế trong thời kỳ Đổi mới là nhờ công lao của những con người “tuy là ngụy nhưng thanh liêm và yêu nước” ấy.
Một nhân vật khác có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc làm cầu nối để Việt Nam tái thiết lập bang giao với Mỹ là Tiến sĩ Nguyễn Xuân Oánh.
Theo tài liệu từ phía Việt Nam, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Oánh (tên Mỹ là Jack Owens) là một nhân vật có lý lịch “khủng” của chế độ cũ. Ông tốt nghiệp Tiến sĩ Kinh tế tại Đại học Harvard (Mỹ), từng làm việc cho Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), đồng thời giữ các chức vụ Thống đốc Ngân hàng Quốc gia, Phó Thủ tướng và Quyền Thủ tướng Việt Nam Cộng hòa (giai đoạn 1964-1965).
Sau năm 1975, thay vì di tản sang Mỹ, ông quyết định ở lại Sài Gòn. Số phận của ông dưới chế độ mới trải qua nhiều giai đoạn đặc biệt, từ nghi ngại đến được trọng dụng ở mức cao.
Giai đoạn đầu, với lý lịch từng là lãnh đạo cấp cao của chính quyền Sài Gòn, ông Oánh bị tịch thu tài sản và quản thúc tại gia. Tuy nhiên, chính quyền mới không đưa ông đi cải tạo dài hạn vì nhận thấy giá trị chất xám tầm cỡ quốc tế của ông.
Bước ngoặt đến từ cái bắt tay với ông Võ Văn Kiệt. Đầu thập niên 1980, khi TP.HCM lâm vào bế tắc về kinh tế, ông Kiệt, lúc đó là Bí thư Thành ủy, đã chủ động đến gặp ông Nguyễn Xuân Oánh. Cuộc gặp gỡ này xóa tan mọi khoảng cách. Ông Kiệt nhận xét ông Oánh là một “báu vật quốc gia” về kiến thức kinh tế vĩ mô. Sau đó, ông Oánh trở thành linh hồn của “Nhóm Thứ Sáu”, hiến kế các giải pháp chống lạm phát và mở cửa nền kinh tế.
Để khẳng định niềm tin và hợp pháp hóa vai trò của ông trên trường quốc tế, chính quyền đã giới thiệu ông ứng cử. Ông Nguyễn Xuân Oánh trúng cử Đại biểu Quốc hội Việt Nam khóa VIII (1987-1992) và Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Ông là chính khách cấp cao duy nhất của chế độ cũ đạt đến vị trí này trong bộ máy quyền lực của chế độ mới.
Với uy tín sẵn có tại Washington và các tổ chức tài chính quốc tế, ông Oánh được giao trọng trách làm cố vấn kinh tế cho Thủ tướng Nguyễn Văn Linh và Võ Văn Kiệt. Ông là người âm thầm kết nối, mở đường cho các phái đoàn IMF và Ngân hàng Thế giới (WB) quay trở lại Việt Nam, đồng thời là một nhân tố quan trọng thúc đẩy tiến trình bình thường hóa quan hệ Việt Nam – Hoa Kỳ năm 1995.
Điểm hay của ông Oánh là sử dụng “ngôn ngữ kinh tế toàn cầu” thay vì khẩu hiệu chính trị khi tiếp xúc với giới tài phiệt nước ngoài. Giới tài chính quốc tế, đặc biệt tại Mỹ và các tổ chức như IMF, World Bank, đều biết đến Tiến sĩ Jack Owens (tên tiếng Anh của ông Oánh). Việc một cựu quan chức cao cấp của IMF, một người am hiểu sâu sắc hệ thống kinh tế tư bản, làm cố vấn cho Thủ tướng Việt Nam đã trở thành một “bảo chứng an toàn” đối với các nhà đầu tư. Họ tin rằng chính sách kinh tế của Việt Nam đang được tư vấn bởi một bộ óc thực tế, chứ không phải chỉ bởi các nhà lý luận giáo điều.
Ông Oánh đã thành lập công ty tư vấn đầu tư đầu tiên tại Việt Nam để trực tiếp dẫn đường cho dòng vốn ngoại. Ông thuyết phục các nhà đầu tư rằng: “Việt Nam đang ở giai đoạn giống như Hàn Quốc hay Đài Loan cách đây 20 năm. Đây là cơ hội vàng để vào trước khi thị trường bùng nổ”. Ông cũng trực tiếp giúp các tập đoàn nước ngoài thảo các hợp đồng liên doanh, giải thích luật đầu tư mới của Việt Nam (mà chính ông tham gia góp ý soạn thảo) bằng tiếng Anh và tiếng Pháp một cách tường tận.
Bà con nên biết rằng Khu chế xuất Tân Thuận và Khu đô thị Phú Mỹ Hưng là những thành quả ban đầu của “Nhóm Thứ Sáu” trong việc thu hút đầu tư nước ngoài vào Việt Nam.
Về công lao của ông Lâm Võ Hoàng, tài liệu phía Việt Nam cho rằng ông là một chuyên gia ngân hàng “quả cảm”.
Ông Lâm Võ Hoàng có tính cách bộc trực, thẳng thắn và là người chắp bút chính cho nhiều đề án cải cách ngân hàng gai góc.
Sau khi công cuộc Đổi mới thành công, ông được mời làm cố vấn cho Ngân hàng Nhà nước và Trung tâm Đào tạo và Nghiên cứu Khoa học Ngân hàng tại TP.HCM. Ông là người trực tiếp đào tạo thế hệ lãnh đạo ngân hàng thương mại đầu tiên của Việt Nam hiện đại.
Mặc dù được ông Võ Văn Kiệt hết sức kính trọng, ông Lâm Võ Hoàng vẫn chọn lối sống thanh bạch, không màng danh lợi hay chức tước trong bộ máy chính quyền. Ông tiếp tục giữ vai trò là một nhà phản biện xã hội và kinh tế sắc sảo trên các mặt báo trong những năm đầu mở cửa.
Công lao của ông Huỳnh Bửu Sơn không chỉ dừng lại ở việc bảo vệ 16 tấn vàng. Ông còn là một trong những người góp phần định hình thị trường tiền tệ Việt Nam. Khác với ông Nguyễn Xuân Oánh tham gia chính trường, ông Huỳnh Bửu Sơn chọn con đường thực hành kinh tế. Ông trở thành Phó Tổng giám đốc Ngân hàng Sài Gòn Thương Tín (Sacombank) trong những năm đầu thành lập – một trong những ngân hàng thương mại cổ phần đầu tiên của Việt Nam.
Ông Sơn viết nhiều cuốn sách phân tích về thị trường tài chính – tiền tệ Việt Nam và là một chuyên gia giảng dạy có uy tín.
Về ông Phan Chánh Dưỡng – kiến trúc sư của những dự án tỷ đô – ông là người am hiểu sâu sắc về kinh tế vi mô và quản trị doanh nghiệp. Ông chính là người đại diện phía Việt Nam liên doanh với tập đoàn CT&D (Đài Loan) để biến vùng đầm lầy phía nam TP.HCM thành Khu chế xuất Tân Thuận và Khu đô thị mới Phú Mỹ Hưng như ngày nay.
Sau khi rời các chức vụ quản lý doanh nghiệp, ông Dưỡng chuyển sang giảng dạy tại Chương trình Giảng dạy Kinh tế Fulbright (nay là Đại học Fulbright Việt Nam) – nơi đào tạo nhiều nhà hoạch định chính sách cho Việt Nam.
Nói về ông Kiệt, ông Linh và “Nhóm Thứ Sáu” mà không nói đến “thành quả ban đầu” của thời kỳ Đổi mới – biến một vùng đầm lầy ven Sài Gòn thành Khu chế xuất Tân Thuận và Khu đô thị Phú Mỹ Hưng bề thế, thịnh vượng – thì quả là một thiếu sót.
Câu chuyện thuyết phục tập đoàn CT&D (Đài Loan) đầu tư vào vùng đầm lầy Nhà Bè để hình thành Khu chế xuất Tân Thuận, Đại lộ Nguyễn Văn Linh và Khu đô thị Phú Mỹ Hưng ngày nay là một trong những huyền thoại ly kỳ của ngoại giao kinh tế thời kỳ đầu mở cửa.
Vào cuối thập niên 1980, khu vực phía nam Sài Gòn (Quận 7 và Nhà Bè ngày nay) chỉ là một vùng đầm lầy hoang vu, nước lợ, nhiễm phèn nặng, không có điện, không có nước sạch và gần như “vô giá trị” về mặt kinh tế.
Bằng sự kết hợp giữa tư duy thực dụng của ông Võ Văn Kiệt và chiến lược tiếp cận tài tình của ông Phan Chánh Dưỡng, phía Việt Nam đã thuyết phục ông Lawrence S. Ting (Đinh Thiện Nhân), Chủ tịch tập đoàn CT&D, bỏ vốn đầu tư nhờ những cách thức cốt lõi sau đây:
Bán “tầm nhìn chiến lược” thay vì bán một vùng đầm lầy.
Khi đưa ông Lawrence Ting đến tận nơi, đứng trước vùng đầm lầy ngập nước, ông Phan Chánh Dưỡng và các cộng sự không hề che giấu sự nghèo nàn của khu vực. Thay vào đó, họ vẽ ra một tầm nhìn địa chiến lược mà một nhà đầu tư tầm cỡ không thể làm ngơ.
Ông Dưỡng thuyết phục phía đầu tư bằng những lập luận như sau:
Thứ nhất, vị trí này tuy là đầm lầy nhưng nằm ngay sát sông Sài Gòn, rất gần Biển Đông. Nếu xây dựng một khu chế xuất tại đây, hàng hóa từ các nhà máy có thể bốc dỡ trực tiếp lên tàu biển để xuất khẩu, tiết kiệm tối đa chi phí vận chuyển.
Thứ hai, đây là hướng phát triển tất yếu của thành phố về phía nam. Sài Gòn khi ấy đã quá chật chội và khó có thể mở rộng về phía bắc hoặc phía tây do điều kiện địa chất và quy hoạch. Hướng duy nhất để thành phố vươn ra biển, kết nối với thế giới, chính là vùng đầm lầy này. Ông Dưỡng thuyết phục ông Ting rằng ông không mua một vùng đất đầm lầy, mà đang sở hữu “mặt tiền tương lai” của cả nền kinh tế miền Nam.
Đài Loan vào những năm 1980-1990 đang phải đối mặt với tình trạng chi phí nhân công tăng cao, quỹ đất hạn hẹp và các tập đoàn lớn buộc phải tìm kiếm những địa điểm mới để di dời các nhà máy sản xuất xuất khẩu.
Phía Việt Nam đưa ra một bài toán so sánh chi phí rất thuyết phục: Việt Nam có lực lượng lao động trẻ, khéo tay, trình độ học vấn khá nhưng chi phí nhân công thấp hơn rất nhiều so với Đài Loan.
Quan trọng hơn, sự tương đồng về văn hóa (cùng thuộc không gian văn hóa Đông Á) giúp các nhà đầu tư Đài Loan dễ thích nghi và quản lý hơn so với khi đầu tư sang nhiều khu vực khác.
Phía Việt Nam còn đề xuất cơ chế “đổi đất lấy hạ tầng” và mô hình “một cửa”.
Không có tiền, cũng không có công nghệ, ông Võ Văn Kiệt và nhóm chuyên gia đã đưa ra một cơ chế chưa từng có: Góp vốn bằng quyền sử dụng đất. Nghĩa là phía Việt Nam chịu trách nhiệm đền bù, giải phóng mặt bằng và góp vốn bằng giá trị quyền sử dụng khu đất đầm lầy (chiếm khoảng 30% vốn liên doanh), còn phía Đài Loan góp 70% vốn bằng tiền mặt, máy móc và công nghệ để xây dựng hạ tầng, nhà xưởng và các tuyến đường huyết mạch.
Để xóa bỏ nỗi lo của nhà đầu tư về thủ tục hành chính quan liêu trong cơ chế cộng sản, Ban Quản lý Khu chế xuất Tân Thuận được trao những thẩm quyền đặc biệt. Mọi thủ tục về cấp phép, hải quan và thuế vụ đều được giải quyết ngay tại chỗ, giúp nhà đầu tư không phải đi “gõ cửa” từng bộ, ngành ở Trung ương.
Đối với một nhà đầu tư giàu kinh nghiệm như Lawrence Ting, những con số trên giấy vẫn chưa đủ. Ông cần một bảo chứng chính trị ở cấp cao nhất để bảo đảm tài sản của mình không bị tịch thu hoặc quốc hữu hóa. Chính ông Võ Văn Kiệt (khi đó là Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng, tương đương Thủ tướng ngày nay) đã có những cuộc gặp riêng với ông Lawrence Ting và đưa ra lời cam kết bằng danh dự cá nhân cũng như uy tín của Chính phủ rằng Việt Nam sẽ bảo hộ tuyệt đối dòng vốn của CT&D.
Nhờ sự chân thành, quyết liệt và trọng chữ tín, ông Kiệt đã thuyết phục được ông Lawrence Ting. Kết quả là hai bên đã biến vùng đầm lầy nước mặn Nhà Bè thành Khu chế xuất Tân Thuận (được tạp chí Euromoney bình chọn là khu chế xuất tốt nhất châu Á vào thời điểm đó) và Khu đô thị kiểu mẫu Phú Mỹ Hưng.
Cuối cùng, bà con nên nhớ rằng sự thành công của mô hình Khu chế xuất Tân Thuận và Khu đô thị Phú Mỹ Hưng đã mở đường để mô hình này được nhân rộng trên cả nước.
Bà con cũng nên biết rằng khu vực FDI hiện đóng góp hơn 70% tổng kim ngạch xuất khẩu của Việt Nam. Nói cách khác, việc người dân Việt Nam hôm nay “có ăn có để” một phần rất lớn là nhờ nguồn vốn FDI, đầu tư trực tiếp từ nước ngoài.
Vậy thì ta phải nhớ ơn ai? Ơn Đảng, ơn Nhà nước, hay ơn ông Võ Văn Kiệt và những chuyên gia “ngụy” của Việt Nam Cộng hòa?
