Muốn có “Steve Jobs Việt Nam”, hãy cho người Việt có được quyền suy nghĩ khác biệt

Trung Ngôn

12-6-2026

Đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT năm 2026 đặt ra câu hỏi: “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?” Đây là một đề tài hấp dẫn vì nó gợi mở khát vọng đổi mới, sáng tạo và phát triển đất nước. Nhưng nếu nghĩ kỹ hơn, chúng ta sẽ thấy câu hỏi này cũng chứa đựng một giả định khá phổ biến, rằng chỉ cần giáo dục tốt hơn, học sinh cố gắng hơn, thanh niên khởi nghiệp nhiều hơn thì Việt Nam sẽ có những Steve Jobs của riêng mình.

Nhưng vấn đề là câu chuyện không đơn giản như vậy. Rõ ràng, Steve Jobs không phải là một sản phẩm của ý chí cá nhân đơn thuần mà ông là sản phẩm của cả một hệ tư tưởng chính trị, kinh tế, văn hóa và học thuật đặc biệt mà nước Mỹ đã xây dựng suốt cả trăm năm qua.

Nhiều người thường được nghe kể rằng, Steve Jobs bỏ học đại học, khởi nghiệp từ garage xe hơi và trở thành tỷ phú. Nhưng điều họ ít nhắc đến là ông được sống trong một môi trường mà việc đặt câu hỏi, thách thức những điều cũ kỹ và đi ngược đám đông… không bị xem là một hành vi nguy hiểm.

Ở Mỹ, một sinh viên có thể công khai phản bác các giáo sư của mình. Một nhà nghiên cứu có thể đưa ra giả thuyết trái ngược với quan điểm phổ biến. Một doanh nhân có thể thất bại vài lần rồi tiếp tục kêu gọi vốn cho dự án tiếp theo. Một nhà báo có thể chỉ trích tổng thống mà không sợ bị xử lý vì “đi ngược định hướng”.

Những điều đó nghe có vẻ bình thường với người Mỹ, nhưng chính những điều bình thường ấy lại là nền tảng của sự sáng tạo. Sự sáng tạo không xuất hiện từ sự nghe lời tuyệt đối, mà nó bắt đầu từ quyền được nghi ngờ.

Muốn phát minh cái mới, trước hết phải có quyền nói rằng cái cũ chưa chắc đã đúng. Đó là điểm khác biệt rất lớn giữa môi trường học thuật ở Mỹ và môi trường học thuật ở Việt Nam.

Ở Mỹ, các trường đại học được trao mức độ tự chủ rất lớn. Các giáo sư có thể nghiên cứu những chủ đề nhạy cảm về chính trị, xã hội, lịch sử hay văn hóa mà không cần phải chứng minh trước rằng, kết quả nghiên cứu sẽ phù hợp với một kết luận đã có sẵn.

Ngược lại, ở Việt Nam, nhiều lĩnh vực nghiên cứu vẫn tồn tại những giới hạn nhất định. Có những chủ đề mà người ta biết trước rằng rất khó để xin tài trợ, và ngay cả được tài trợ, cũng khó được xuất bản hoặc khó được khuyến khích theo đuổi. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến khoa học xã hội mà còn ảnh hưởng đến tinh thần sáng tạo nói chung, bởi sáng tạo không thể được bật tắt như một công tắc điện.

Không thể nói rằng sinh viên được tự do sáng tạo trong công nghệ nhưng lại phải thận trọng trong việc đặt câu hỏi về lịch sử, xã hội hay các chính sách công. Tự do tư duy không thể tồn tại một cách nửa vời; mà nó tồn tại, hoặc không tồn tại.

Một điểm khác cũng cần nhấn mạnh là văn hóa chấp nhận thất bại. Steve Jobs từng bị chính công ty Apple sa thải. Nếu ở Việt Nam, điều này có thể là dấu chấm hết cho sự nghiệp của ông. Nhưng ở Mỹ, thất bại không phải là dấu chấm hết. Các nhà đầu tư ở Thung lũng Silicon thường hỏi: “Anh/ chị đã thất bại lần nào chưa?” Nếu câu trả lời là chưa, đôi khi nhà đầu tư cảm thấy lo ngại, bởi vì thất bại được xem như là kinh nghiệm.

Trong khi đó, ở Việt Nam, thất bại thường gắn liền với sự xấu hổ, nỗi nhục nhã. Học sinh sợ bị điểm thấp; sinh viên sợ bị rớt môn học; công chức sợ trách nhiệm; doanh nhân sợ phá sản… Cho nên nhiều người chọn giải pháp an toàn, thay vì thử nghiệm những điều mới mẻ.

Một xã hội mà mọi người đều sợ sai thì xã hội đó rất khó có sự đột phá, bởi vì đột phá chính là kết quả của hàng trăm lần sai trước đó.

Thực tế cho thấy, Việt Nam không thiếu người tài. Nhiều người Việt đã và đang có mặt trong các phòng thí nghiệm hàng đầu thế giới. Người Việt đang làm việc ở các công ty lớn trên thế giới như Google, Apple, Microsoft, Meta, Nvidia và hàng loạt tập đoàn công nghệ lớn khác. Các nhà khoa học gốc Việt xuất hiện ở những đại học danh tiếng nhất hành tinh.

Nếu người Việt thiếu năng lực thì những thành công đó không thể tồn tại. Câu hỏi đặt ra là: Vì sao rất nhiều người Việt lại có khả năng phát triển mạnh nhất khi làm việc ở nước ngoài, thay vì ở Việt Nam? Câu trả lời chắc chắn nằm ở môi trường. Một hạt giống tốt không thể phát triển nếu được gieo trồng trên mảnh đất cằn cỗi!

Chúng ta thường nói đến việc đào tạo nhân tài, nhưng đôi khi điều quan trọng hơn là tạo ra môi trường để nhân tài có thể tồn tại. Nếu một nhà khoa học phải dành quá nhiều thời gian cho thủ tục hành chính, xin kinh phí, viết báo cáo hình thức hoặc tuân theo những quy định cứng ngắc, thì năng lượng và thời gian dành cho sự sáng tạo sẽ không còn.

Nếu một giảng viên đại học phải cẩn trọng với từng phát biểu ngoài chuyên môn của mình, thì tinh thần phản biện cũng khó phát triển mạnh. Nếu một học sinh ngay từ nhỏ đã được dạy rằng đáp án đúng luôn nằm trong sách giáo khoa, thì rất khó để sau này em ấy trở thành người đặt ra những câu hỏi chưa ai từng nghĩ tới.

Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không phải là: “Làm thế nào để có Steve Jobs Việt Nam?” mà phải là: “Làm thế nào để xây dựng một đất nước Việt Nam, nơi hàng triệu người được tự do suy nghĩ như Steve Jobs?” Bởi Steve Jobs không phải là kết quả của một chương trình giáo dục đặc biệt hay một chiến dịch thi đua nào đó, mà ông chính là kết quả của một xã hội cho phép con người tò mò, tranh luận, sai lầm, thử nghiệm và khác biệt.

Nếu môi trường ấy tồn tại, những người xuất chúng như Steve Jobs sẽ xuất hiện một cách tự nhiên. Nhưng nếu môi trường ấy không tồn tại, cho dù chúng ta có tổ chức hàng ngàn cuộc thi sáng tạo, phát động hàng vạn phong trào khởi nghiệp, treo hàng triệu khẩu hiệu về đổi mới, thì những “Steve Jobs Việt Nam” vẫn sẽ không xuất hiện.

Thiên tài không thể được sản xuất bằng mệnh lệnh hành chính, mà thiên tài chỉ có thể lớn lên trong tự do.

______

Ảnh chụp đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT năm 2026:

Bình Luận từ Facebook

9 BÌNH LUẬN

  1. Thiết nghĩ, đây là một đề thi Ngữ văn rất hay; tuy nhiên, bài phân tích của cây bút Trung Ngôn hay và sòng phẳng hơn gấp bội. Chúng ta không thể có những Steve Jobs bằng các mệnh lệnh hành chính, các cuộc phát động thi đua hay những khẩu hiệu đổi mới rình rang trên báo chí.

    Rõ ràng một điều rằng thiên tài là sản phẩm của một hệ sinh thái tự do, nơi con người được quyền tò mò, được phép sai lầm và được tôn trọng sự khác biệt. Nếu ngay từ nhỏ, một đứa trẻ đã được dạy rằng đáp án đúng duy nhất luôn nằm ở cuối sách giáo khoa và mọi sự phản biện đều bị xem là ‘nguy hiểm’, thì kỳ vọng có một Steve Jobs Việt Nam chẳng khác nào việc mong chờ một hạt giống tốt sẽ đơm hoa kết trái trên một mảnh đất cằn cỗi và thiếu dưỡng khí.

    Sự kết hợp giữa ngữ liệu đọc hiểu về chiếc máy in Gutenberg và câu hỏi nghị luận về Steve Jobs trong đề thi 2026 là một sự đối chiếu đầy suy ngẫm. Lịch sử đã chứng minh, một đế chế hùng mạnh như Ottoman hoàn toàn có thể lụi tàn và bỏ lỡ kỷ nguyên Khai sáng chỉ vì nỗi sợ hãi những tư tưởng khác biệt mà cấm đoán in ấn.

    Bài học đó vẫn nguyên vẹn giá trị cho đến hôm nay. Tư duy sáng tạo không phải là thứ có thể bật tắt tùy tiện theo định hướng. Câu hỏi đúng không phải là làm sao để sản xuất ra một Steve Jobs, mà là làm sao xây dựng được một không gian học thuật tự chủ, nơi người tài được giải phóng khỏi những thủ tục hình thức và những giới hạn vô hình để tự do cống hiến cho đất nước.

    Tôi thật sự rất tâm đắc với cái nhìn về văn hóa chấp nhận thất bại trong bài viết. Sự đột phá của những bộ óc vĩ đại như Steve Jobs hay Elon Musk thực chất được xây dựng trên hàng trăm lần sai lầm trước đó. Đáng buồn là giáo dục của chúng ta hiện nay vẫn bị bao trùm bởi ‘nỗi sợ sai’ – học sinh sợ điểm thấp, người lớn sợ trách nhiệm.

    Thay vì tạo áp lực bắt thế hệ trẻ phải trở thành những vĩ nhân cứu quốc, điều thiết thực hơn là tạo ra một môi trường bao dung, nơi người trẻ làm sai bài toán chỉ cần biết mình nhầm ở đâu, làm vỡ cái ly không bị mắng là ngu dốt. Khi xã hội biết học cách tôn trọng sự khác biệt và thấu cảm với những vấp ngã đầu đời của người trẻ, những nhân tài xuất chúng sẽ dần xuất hiện một cách tự nhiên.

    Trân trọng và chúc sức khỏe!

  2. – “Làm thế nào để có những Steve Jobs Việt Nam?” – Chèng đéc ơi (By Jove), dễ ợt!
    Này nhé: hàng trăm nghìn dư luận viên, à quên “bò đỏ”, hàng chục nghìn tiến sĩ “nhân tai” của đất nước (xin đọc kỹ nhân TAI, không phải nhân tài), hàng trăm cán bộ có bằng chính trị cao cấp do Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh cấp, đâu phải hạng xoàng – Đại học Harward cứ phải gọi bằng “cụ”, rồi bằng English C1 như đã cấp cho Tổng Bí Thư, Chủ tịch “Lước” Tô Lâm “chung”. Tất cả cứ việc “Thưa Đảng” (= có Đảng trong tim), gắng làm “người Vịt Lam chân chính trong kỷ nguyên mới của dân tộc” rồi ngồi “ăn thịt bò dát vàng”. Lúc đó “nhân tai” (xin đọc kỹ nhân TAI, không phải nhân tài) sẽ xuất hiện “như sao buổi sớm, như lá mùa thu”, có lấy chổi xể quét hay mang xẻng xúc gom cũng không hốt hết “Steve Jobs made in Vietnam”… Cờ Lờ Vờ Mờ…, chứ còn gì nữa?! Sau cùng, trao Huân chương Sao vàng hoặc Huân chương Hồ Chí Minh cho các “Vietnamese Steve Jobs” này thì những ai đã nhận giải “Giải Nobel” đều phải khóc thét vì xấu hổ! Shadu! Shadu!
    Thiền sư Thích Mỗi Đảng

  3. Cho tớ được phép góp vài ý với tác giả “Đừng nghe những gì Trump nói”

    -Xét về cơ chế chính chị, Việt Nam hội đủ những đk cần & đủ để tạo ra 1 Steve Jobs. SJ thời sinh viên có tham gia, hổng nhiệt tình lắm, phong trào chống lại sự tham gia của Mỹ ở Việt Nam . Nền dân chủ của Việt Nam cho phép làm chiện đó, thậm chí khuyến khích, & nhiều chiện khác nữa

    -Nhưng tại sao VN hổng có những SJ’s của riêng mình, theo thiển ý của riêng tớ, thuộc vứn đề văn hóa & tư di hơn là chánh thể chính chị . Câu hỏi nên đảo thế, là “trí thức” VN tại sao, với đk sẵn có, hổng thể có 1 SJ cho chính mình . Nên đọc định nghĩa về “trí thức” của những người được-gọi-là “trí thức”, và vì vậy, được, certain degree(s), coi trọng . Lấy tác giả, khuyên dân mình “Đừng nghe những gì Trump nói, mà hãy tin trí thức đang đứng trong hàng ngũ Đảng chống Trump”.

    -Chiện “thất bại”, trích 1 of youse, “Mô hình này đã thất bại sau cuộc “thí nghiệm” khủng khiếp … Toàn dân Việt Nam, nhất là thế hệ 50 – 60 tuổi trở lên, đã thấm thía nỗi đau khổ, đói rách, khốn nạn của thời BAO CẤP (XHCN), nhắc đến còn kinh hãi. Chẳng ai bây giờ lại điên rồ quay lại mô hình phường, xã “xã hội chủ nghĩa” kiểu đó . Mà không như vậy thì sao gọi là “trung thành với Chủ nghĩa Mác – Lênin về Chủ nghĩa xã hội”?

    -Có nghĩa vứn đề thuộc văn hóa, hổng phải là chính chị . Trí thức các bác thờ chủ nghĩa hưởng lạc, tứ khoái, và mún mọi người, nhứt là lãnh đạo, kính trọng mình, aka mình là nhứt, mọi người vì mình, chủ nghĩa cá nhưn vượt wa giới hạn của decency … All in all, a lethal combo. Khi mọi người có cùng 1 tư di nó trở thành norm, và mọi người ủng hộ mean everyone will try it one way or another, và thường bằng mồm hơn là bằng 1 thứ sản phẩm cụ thỉa . Ở Mỹ sách thường do người khác viết về những SJ’s, họa hoằn lém mới có 1 cuốn gọi-là “tự truyện”, nhưng do người khác gợi ý, và gửi người tới ghi chép & viết nên . Ở Việt Nam, mỗi ông/bà “trí thức” đều là tác giả của hổng ít những trời ơi đất hỡi ngoài đời . Mọi người hổng có gì khoe, hổng có gì tặng bạn ngoài sách . Ngoại trừ ngành giáo dục, thì tặng học trò

    -1 trong những thứ SJ himself ghét cay ghét đắng là “lũ bàn ra”, tiếng “Việt” các bác gọi là phản biện, tương truyền ổng đuổi thẳng cẳng 1 nhân viên vì suggest nên làm như Microsoft. Cái này Đảng, từ hồi Đổi Mới tới giờ, tương đối lax. 1 đặc tính nữa của SJ là RẤT kiên định với vision của mình . Hổng ai có thỉa say otherwise. Và cũng mún nêu ra 1 tính mà (có vẻ) bài này ca ngợi, đó là hổng sợ thất bại & nghèo khi chưa thành công . Apple bắt đầu từ cái garage, như mọi thứ bên Mỹ này, và SJ & the Woz phải tiết kiệm từng đồng 1 để mua linh kiện . It helped gia đình SJ tương đối đủ sống, nên ông có thỉa dựa vào bố mẹ để bảo đảm bare necessities. Việt Nam thì … thía lào nhẩy, dont even know where to start. Văn hóa “trí thức” của Việt Nam, chánh chị hổng dính dáng gì hết, giết từ trong trứng nước TẤT CẢ những SJ’s, Bin Ghét … và tự hào về điều đó while đổ hít cho chánh chị . Mình hoàn toàn vô tội, hổng có chách nhịm zì hít chơn hít chọi

    Chỉ mong thía lày, hãy xem chủ nghĩa Xã hội là iphone của Việt Nam, và thay vì bàn lui/ra & kiu đó là “phản biện”, hãy chung tay cùng chánh phủ các bác xây dựng nó cho tới khi thành công . Thất bạn hổng có nản, hổng có Đổi Mới để lao vào kiếp làm thuê, kiếm tiền phục vụ tứ khoái, mà hãy kiên trì, kiên định trong lý tưởng của mình . Luôn tâm niệm “Có công mài sắt, có ngày nên kim” thay vì bán ze chai, cố gắng thì sẽ được . Thay vì phản biện, hãy tìm cách để thực hiện nó, để biến ước vọng chủ nghĩa Xã hội của cha ông mình thành hiện thực . & for once, “trí thức” Việt có thứ để show, thay vì những thứ tạp nham rừng thà làm củi hơn là in những của khỉ/quỷ từ bộ não các bác phọt phẹt ra

    -Và bơn bớt nói dối . “Đừng nghe những gì Trump nói …”, start w that

    Then chừng vài chục năm nữa, may ra có được 1 thứ tương tự .

  4. Trước đây CHỈ MỚI 1-2 NĂM. nghe nói TBT Tô Lâm CHO PHAT ĐỘNG CHƯƠNG TRÌNH BỎ TIỀN RA MƯỚN ” 100 CHUYÊN GIA NƯỚC NGOÀI ” vì CHO RẰNG NẾU CÓ 100 CHUYÊN GIA NƯỚC NGOÀI ĐẾN VN PHỤC VỤ CÁC NGÀNH NGHỀ thì Đất Nước VN Sẽ Phát Triễn như Các Nước Tiến Bộ.
    Nghe CÁI Ý TƯỞNG NGU SI NÀY thi ai ai cũng THẤY RÕ Đất Nước Đang Bị Cai Trị BỞI MỘT KẼ ĐẦN ĐỘN.
    Không Biết Cái CHƯƠNG TRÌNH NÀY nay ĐẾN ĐÂU và KẾT QUẢ RA SAO ?

  5. Người Nông dân Việt ta đã đúc kết kinh nghiệm về làm nghề nông hàng ngàn năm nay : Nhất nước, nhì phân, tam cần , tứ giống . Muốn cây nông sản như Lúa, Ngô, Khoai, Sắn .. trồng, tỉa xuống đất mau lớn, ra nhiều lá, hoa, quả, củ .. thì phải hội đủ 4 điều kiện trên . Môi trường sống ( như nước, phân, chăm bón ) được xếp trên Giống . Nếu Giống tốt nhưng môi trường không đáp ứng nhu cầu sinh trưởng thì kết quả là cành lá xác xơ, củ, quả lưa thưa quắt queo mà thôi.

  6. Người việt tài giỏi thành danh ở hải ngoại cũng nhiều nhưng chẳng ai muốn về giúp đất nước, thậm chí du sinh cũng trốn tiệt sau khi tốt nghiệp. Lý do rất đơn giản là vì bộ máy hành chánh trong nước đa phần dốt nát quan liêu, hống hách và chẳng ai tài cán mà phải chịu sự sai khiến bởi đám đầu đất.
    Thiết nghĩ đề thi phải đổi lại là làm thế nào để thay thế bộ não của đại đa số quan chức cả nước.

  7. Muốn có “Steve Jobs Việt Nam”, hãy cho người Việt có được quyền suy nghĩ khác biệt

    Ông bạn Trung Ngôn nói một câu làm tựa đề khiến cho tôi nhức nhối, đau xót cho thân phận trí thức dưới chế độ CS hà khắc ở VN từ hơn 50 năm nay.
    Đã mang danh tri thức có nghĩa là trí tuệ được khai sáng, hiểu biết cặn kẽ sâu rộng hơn người dân lao động, thì phải có can đảm dám suy tư, dám tự đặt câu hỏi và dám xông pha đi tìm hiểu. Tại sao lại phải cúi đầu chờ ai đó cho phép ???

    Tôi đã từng hoạt động hơn 10 năm trong cái Hội Đoàn Việt Kiều Yêu Nước ở Canada, tôi rất chán chường khi thấy đa số dân trí thức có bằng cấp Đại Học ở Canada, nhưng thuộc loại “gọi dạ bảo vâng” chỉ ngồi chờ cấp trên ra chỉ thị để tuân theo răm rắp.

    Tôi thấy kỹ sư “yêu nước” chỉ biết ngồi bàn giấy không hề biết nhà máy, công trường hoạt động ra sao, tệ hơn nữa là chưa bao giờ biết đọc họa đồ kỹ nghệ (technical drawings) để hiểu nguyên tắc vận hành nhà máy như thế nào.

    • Chào anh LQT,
      Anh là người có lòng, luôn đau đáu với vận mệnh đất nước. Nếu thượng đế cho anh trẻ lại 50 năm thì tôi chắc chắn là anh cũng chẳng quay về giúp, những sự chướng tai gai mắt và đầy rẫy bất công trên cả nước làm đau lòng mọi người có lương tri thì quay lưng đi chứ lòng dạ nào mà đối mặt với cảnh đó mổi ngày. Nói thật, cái đảng cộng sản thổ tả phải bị vất vào sọt rác thì dân tộc mình mới thấy tương lai.
      Thân chào và chúc anh luôn an mạnh

BÌNH LUẬN

Xin bình luận ở đây
Xin nhập tên của bạn ở đây