Giá của một ký ức đẹp (Kỳ 4)

Thỉnh thoảng tôi cứ hay bị những ý nghĩ lẩn thẩn len ngang vào công việc. Một vài trong những ý nghĩ bám dai dẳng nhất lại liên quan đến rơm.

Chẳng hạn, bỗng dưng tôi thấy thèm mùi rơm tươi, thèm một giấc ngủ bọc chặt bằng rơm, thèm được thả bộ trên những con đường trải đầy rơm, nghe chân mình ngập sâu trong cảm giác êm ái, tin cậy. Và có lúc tôi cứ thấy thương những đứa con của tôi, sinh ra ở phố, có hoàn cảnh xuất thân may mắn hơn bố rất nhiều, cũng bằng cái ý nghĩ lẩn thẩn: Chúng không được lăn tuổi thơ vào rơm.

Suốt những năm còn bé tí hin, rơm là tri âm, tri kỷ của tôi. Khi vui tôi ngả mình trên rơm, úp mặt xuống rơm, lăn lộn trên rơm, thấy bất cứ sợi rơm nào cũng có thể bắc ngang bầu trời! Khi mệt mỏi tôi phó thác cho rơm. Khi buồn hoặc trốn đòn của bố mẹ, tôi tìm đến rơm như tìm đến một sự che chở. Không hiểu sao tôi cứ tin rằng mẹ tôi sinh ra tôi trong một cái ổ rơm.

Mùa đông, đêm đêm tôi đem rơm cho trâu ăn trong ánh lửa đỏ lập lòe tỏa ra từ chiếc nùn rơm. Từ nhỏ tôi được bà dặn rằng: Rơm mà chưa lên cây thì thóc chưa vào bồ. Tôi chưa kịp có trong ký ức một nghìn năm lội trong nhọc nhằn, đói rét từ thuở be bờ lập ấp để có thể hiểu được điều đúc kết sâu xa đó. Rơm là gì mà quan trọng với bà đến thế?

Phải đến một đêm nọ tôi mới bỗng hiểu ra điều ấy khi bất ngờ nghe tiếng trâu cọ sừng vọng ra từ gió bấc hun hút khiến bóng bà đổ dài trên vách khẽ rùng mình. Tôi cuộn tròn trong ổ rơm cùng với lời thì thầm vọng lại từ kiếp trước: Rơm ủ hy vọng cho tương lai.

Tôi bỏ tuổi thơ lại phía sau những năm tháng dâu bể. Tôi ngốn ngấu đủ các loại sách báo, đào bới những kho kiến thức vô tận. Nhưng không ở đâu tôi tìm thấy sự bình yên như mình muốn, mà nhiều khi ngược lại. Rất có thể sự bình yên đã vĩnh viễn không còn kể từ khi tôi bỏ trốn khỏi giấc mơ: Tôi biến thành sợi rơm trong một cuộc hóa xác thánh thiện.

Là bao xa-

từ tôi đến sợi rơm vàng?

7. Bếp

Có được một nếp nhà xây gạch, lợp ngói năm gian, cột kèo bằng gỗ lim hoặc kém hơn thì cũng lõi xoan ngâm… chỉ mới hiện thực hóa giấc mơ của một gia đình nông dân, chứ chưa thể có một “cơ ngơi” hoàn chỉnh. Hãy còn thiếu nhiều lắm, trong đó bếp là thứ quan trọng bậc nhất.

Nếu không sinh ra rồi gắn chặt cuộc sống ở ngay nhà quê, thật khó mà hình dung nổi cái bếp quan thiết với họ như thế nào? Nó là kho giữ lửa tâm linh gắn liền với truyền thuyết về một trong những tình yêu thương đẹp nhất của tâm hồn người Việt.

Nhưng điều đó có vẻ cao xa quá. Thiết thực và tiện lợi hơn, nó là nơi cất giấu những gì kiêng mang vào nhà. Đi làm đồng về, nếu không có nhà ngang, thì cuốc thuổng, cày bừa… đều mang vào bếp. Thúng, mủng giần sàng… xong mùa để lên gác bếp; chổi cùn, rế rách đưa vào bếp. Chum tương, lọ mắm, vại dưa… tất cả đều cất trong bếp. Củi, than thì đương nhiên phải ở trong bếp, khỏi phải nói. Ngoại trừ những khi có khách sang, khách thành phố, còn lại bữa cơm luôn luôn đơn giản của người dân quê thường cũng dọn ngay ở dưới bếp. Vào mùa đông luôn có thêm chiếc ổ rơm, bên đống than ủ trấu. Với một ấm nụ vối nóng hổi thì ngay cả khách cũng không muốn lên nhà.

Nhiều khi cơm no, rượu say, cuộn tròn trong ổ rơm vàng óng đánh luôn một giấc, thây mặc gió rét giật đùng đùng bên ngoài, cũng đâu có kém vua chúa?

Vì thế ba gian bếp chắc chắn, an toàn… luôn luôn là mục tiêu lớn của người dân quê sau nếp nhà. Ngày cất nóc cũng linh đình lắm. Nhất thiết phải chọn ngày giờ đại an bởi không còn gì kinh hoàng hơn việc bếp bị cháy. Từ đây trở đi bếp thực sự là trung tâm cái vũ trụ sinh tồn của người dân quê. Giàu ba bữa, nghèo đỏ lửa ba lần! Không được để bếp lạnh. Bếp lạnh là dấu hiệu tồi tệ nhất của nỗi cơ hàn, của tuyệt vọng, tuyệt sinh.

Hồi bé tôi có chút hiểu văn hóa, biết về văn chương rồi tự nuôi khát vọng… cũng bắt đầu từ xó bếp. Thật hứng khởi và an lòng khi nghe tiếng lúa lép bám lại ở những sợi rơm, gặp lửa nổ lách tách. Hơi ấm tỏa ra, gợi lên thứ cảm xúc mới râm ran làm sao!

Giờ đây dù có đánh chết tôi cũng cứ cho rằng chỉ ở nông thôn mới có và còn lại bếp! Xin bình tĩnh để tôi giãi bày: Với tôi, bếp và nơi dùng để nấu ăn (ốp gạch men kính với những đồ đồng, bạc hay inox sáng bóng…) là hai không gian hoàn toàn khác nhau. Một bên có thần tính, tích tụ sinh khí, có thể lưu giữ ký ức linh thiêng… còn một bên thuần túy là những vật thể lạnh lùng, vô cảm xếp cạnh nhau, hoàn toàn chỉ có giá trị tiện nghi.

Kỳ tiếp theo: Nhà ngang