Án văn – Kỳ 3: Việt Phương và Hoàng Cát

Nguyễn Thông

14-7-2026

Tiếp theo kỳ 1 và kỳ 2

Những năm 1971 – 1972, giao thời chiến tranh và hòa bình, bỗng dưng nổi lên mấy vụ án văn nghệ. Có lẽ thời điểm này người ta ngại sự chao đảo, ngả nghiêng về tư tưởng nên săm soi kỹ.

Ngoài vụ tập thơ “Cửa mở” của cụ Việt Phương vừa phát hành được thời gian ngắn thì bị thu hồi, báo Nhân Dân và tạp chí Học tập đánh cho tơi tả, thì làng văn dậy lên vài vụ khác. Cơ quan tuyên huấn ra sức mò mẫm các ngóc ngách, siết thật chặt, giương kính lúp lên soi từng chữ từng dòng. Họ mà phát hiện ra điều gì trái ý, lập tức thành án ngay.

Năm 1972, khi lứa chúng tôi vào đại học, thấy xôn xao vụ Việt Phương, tìm khắp nơi không đâu còn cuốn “Cửa mở”. Nhà xuất bản, nhà in, hệ thống hiệu sách nhân dân đều trong tay đảng, có mà tìm trên giời. Nghe thầy Hà Minh Đức kể đến cả ông Phạm Văn Đồng thấy họ đánh dữ quá cũng chả dám bênh vực đồng chí thư ký thân thiết của mình.

“Cửa mở” bị tội gì? Người ta kết “tội” nó “rằng hay thì thật là hay/nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào”, không thể hiện sự tin tưởng tuyệt đối vào phe xã hội chủ nghĩa, vào đường lối chính sách của đảng và nhà nước, sa vào chủ nghĩa nhân đạo chung chung trìu tượng phi giai cấp, bị ảnh hưởng bởi trào lưu xét lại hiện đại, khi cuộc chiến tranh ác liệt “ai thắng ai” một mất một còn lại rơi vào yêu đương nam nữ, yếu đuối ủy mị không có lợi cho cuộc chiến đấu, nhìn cuộc sống còn rất mơ hồ, v.v..

Sách không bị cấm (không có lệnh cấm nào, cả lệnh giấy lẫn lệnh miệng) nhưng báo chí nhà nước phê phán quyết liệt, tổ chức cả những hội thảo góp ý, và lặng lẽ thu hồi, không cho tái bản. Nó chịu những dị nghị, xì xào, chê bai, nói xấu trong thời gian mấy năm đầu, sau đó thì chết lặng lẽ không kèn không trống, tưởng như bị chôn vùi vĩnh viễn trong đời sống xã hội cũng như văn nghệ.

Ngài đổng lý văn phòng phủ thủ tướng còn bị “thi hành án” như vậy, dạng tôm tép như Hoàng Cát, Ngô Văn Phú, Phạm Tiến Duật… đừng có cãi đảng mà thêm nặng tội.

Chỉ có điều, đã là ngọc thì vẫn sáng dù bị gây tì vết. Phải đến mấy chục năm sau, “Cửa mở” của Việt Phương lại được tái bản, những bài thơ ông viết về sau này lại được phép xuất bản. Những người tử tế vẫn yêu mến kính trọng Việt Phương, say mê “Cửa mở”, không thèm quan tâm tới những gì đã xảy ra với tác phẩm này.

Năm 1974, đám sinh viên Văn khoa ĐHTH Hà Nội nghe xôn xao chuyện ông Tố Hữu giận lắm, có tay thương binh Hoàng Cát nào đó, được ông Xuân Diệu nhận làm em nuôi, viết truyện ngắn “Cây táo ông Lành” đăng trên báo Văn nghệ. Anh Bùi Trọng Cường học cùng lớp với tôi có quan hệ rộng lần ra được số báo ấy, cho tôi mượn xem. Tôi còn nhớ đó là một truyện thiếu nhi, in trên trang thiếu nhi nhân ngày 1.6, cũng ngắn thôi, dàn chữ từ trang trái sang trang phải, ở phía trên. Đọc thấy cũng bình thường, nhẹ nhàng, nhân văn, mang cái nhìn của một người yêu trẻ thơ.

Đùng một cái, chả biết lệnh miệng từ ông nào (thời ấy nhiều ông có quyền ra lệnh lắm, họ như tướng quân siêu hạng, như Trường Chinh, Lê Đức Thọ, Tố Hữu, Hoàng Tùng…), thương binh cụt chân Hoàng Cát bị đánh tơi tả. Ghê nhất là tạp chí Học tập (sau này đổi thành tạp chí Cộng sản, ông Nguyễn Phú Trọng có thời là Tổng biên tập) nã đại bác vào thành trì thứ văn nghệ mà họ gọi là rác rưởi.

Trong bài phê phán Hoàng Cát và truyện “Cây táo ông Lành”, tạp chí Học tập dõng dạc: “Truyện ngắn về thiếu nhi đăng trên tuần báo Văn nghệ trong thời gian qua thuộc loại nấm độc nguy hiểm. Với lối viết kiểu “biểu tượng hai mặt” truyện này gieo rắc hoài nghi trong quần chúng đối với sự lãnh đạo của đảng ta, gieo rắc tư tưởng chống lại đường lối cách mạng chống lại chế độ xã hội chủ nghĩa và nền chuyên chính vô sản của chúng ta.

Miêu tả cuộc sống heo hút tâm trạng u buồn của một ông già có người vợ chết vì bom, người con trai độc nhất “vào bộ đội đợt đầu tiên kể từ sau khi có lệnh hòa bình”, truyện này không những bộc lộ quan điểm sai lầm của chủ nghĩa nhân đạo tư sản trong vấn đề chiến tranh mà còn có tác dụng như một lời kêu gọi phản đối chiến tranh cách mạng có hại cho sự nghiệp chống Mỹ cứu nước, hoàn thành độc lập và dân chủ trong cả nước của nhân dân ta.

Trong điều kiện chuyên chính vô sản, cuộc đấu tranh giữa hai con đường ở miền Bắc tiếp tục diễn ra gay go phức tạp, tác giả truyện ngắn đưa ra hình ảnh cái đầu lâu khủng khiếp và nói về việc “từ bỏ con đường này đi theo con đường khác” có dụng ý gì? Phải chăng đây là sự phản ứng giai cấp trước một số biện pháp như kiểm tra hành chính thu lại ruộng đất bị lấn chiếm, chống bọn ăn cắp tài sản xã hội chủ nghĩa và bọn làm ăn trái phép bọn đầu cơ móc ngoặc, v.v.. mà nhà nước dân chủ nhân dân đã áp dụng để bảo đảm thắng lợi của chủ nghĩa xã hội trong việc giải quyết vấn đề “ai thắng ai” ở miền Bắc?

Cùng với lối viết bóng gió xuyên tạc “nhà mới mà đã dột vì chuột bọ” tác giả đe dọa “bỏ” con đường mà tác giả cho là “con đường tắt” để đi con đường khác! Đó là một sự thách thức chế độ ta. Chuyện đã không chân thật chủ đề lại lấp lửng chi tiết, lại đáng ngờ gieo rắc những quan điểm tư tưởng sai trái, đây rõ ràng là một truyện xấu và có hại” (tạp chí Học tập, số tháng 8.1974).