Kẻ thù cũng là con người

Tạ Duy Anh

25-6-2026

Nếu được, tôi muốn lấy lại cái tên mà Nguyễn Xuân Thọ bỏ đi vào phút chót vì “nhạy cảm” (ông đã nói rõ điều này), để đặt cho tác phẩm mới nhất của ông.

Cuốn sách chia làm 6 chương, mỗi chương là một câu chuyện, chứa theo những thân phận. Mỗi câu chuyện là một phần của quá khứ gắn chặt với hiện tại và sẽ còn chi phối tương lai. Chúng được kể lại trước hết để những gì cất trong ký ức cá nhân không mất hút vào lòng đất, nhờ thế mà có cơ may trở thành ký ức cộng đồng.

Với bất cứ xã hội nào, điều đó cũng rất quan trọng và đáng quý. Nếu không, đã không cần tới những nhà văn.

Thêm một cuốn sách hướng tới sự hòa giải. Hòa giải giữa quá khứ với quá khứ, giữa lịch sử với thực tại, giữa những con người của nhiều thời cuộc, nhiều chiến tuyến khác nhau. Và hòa giải cho chính những mâu thuẫn của từng con người, trong đó có tác giả, có tôi và bạn.

Những ý nghĩ này cứ bám theo tôi sau khi khép lại cuốn ký sự tư liệu “Xuyên qua mọi chiến tuyến” (với cái tên ban đầu: “Kẻ thù cũng là con người”, như đã nói) của Nguyễn Xuân Thọ. Giữa thời tiết nóng nực mang mầu sắc tận thế, thêm vào đó là không khí nồng nặc độc tố của thù hận, của chia rẽ được khơi lại nhân danh đủ thứ vớ vẩn và tăm tối, cuốn sách như một cốc nước mát làm lòng ta dịu đi đôi phần. Rất may là nó dễ đọc, nhiều điều khiến ta tò mò, nhiều thông tin chưa từng được thấy ở bất cứ tư liệu nào, cả chính thống và trôi nổi.

Tác giả, thông qua những câu chuyện được kể lại, cứ dần chạm nhẹ vào nhiều lĩnh vực. Nó gồm lịch sử và văn hóa; nó là thân phận cá nhân và số phận của cộng đồng; nó là chuyện của một gia đình qua nhiều đời chìm nổi, hay cũng chính là hành trình khổ hạnh của hàng triệu người…

Và sau những cú chạm ấy, hiện lên một lời cật vấn xoáy vào tâm can từng người: Chúng ta sẽ phải chọn cách nào để sống cùng nhau, với cái gia tài vừa oai hùng, vừa bi thương, vừa đáng hãnh diện, vừa đáng sợ, tuy nham nhở nhưng không thể vứt bỏ ấy, do lịch sử để lại? Khó trả lời là điều thấy trước, nhưng nhất định phải trả lời nếu muốn một lần – và mãi mãi bỏ quá khứ lại phía sau.

Nhật ký Đặng Thùy Trâm đã nổi tiếng trên toàn thế giới. Nó gây xúc động cho hàng triệu người về khả năng vượt quá mọi giới hạn chịu đựng của con người trong chiến tranh. Và ta có thể nhắc cả ngàn lần về lòng dũng cảm của tác giả-nhân vật chính, cũng vẫn luôn chưa đủ. Nhưng đọc những gì Nguyễn Xuân Thọ kể, ta bỗng nhận ra chiều kích khác của cuốn nhật ký: Nó không chỉ là vật chứng của chiến tranh, mà còn là vật chứng của sự thử thách lương tâm con người, bất kể họ là ai.

Câu chuyện giữa hai bà mẹ, của hai đứa con từng chĩa súng vào nhau trên chiến trường qua lời kể của Nguyễn Xuân Thọ, nói với chúng ta về sự vô nghĩa, độc ác của chiến tranh nhiều hơn mọi lời tố cáo. Nó khiến ta khó mà không dừng lại ở từng con chữ.

Trên cái mạch và tâm thế ấy, chuyện kể về những người lính của cả hai bên thời hậu chiến, với chút hài hước nhẹ nhàng, nhưng cứ như cứa vào tâm can người đọc, khiến gây buốt nhói. Và ở cuối của chương sách lấy nhiều nước mắt này, hiện lên chiếc cầu vồng bảy sắc, như chứng thực cơn dập vùi của trời đất, của số phận đang bị chôn vùi. Không còn lý do gì để ai đó đưa bóng tối trùm trở lại.

“Ngôi nhà Đức Bảo”, 92 Hàng Bạc, kể về cuộc dâu bể của một gia đình, thuộc về những dòng tộc danh giá. Chúng ta chắc chắn đều mong có một gia đình như vậy. Nhưng thời cuộc đã xé nát nó bằng chiếc lưỡi hái mang tên cách mạng.

Tuy thế, trải qua biết bao vùi dập, có một thứ vẫn cứ trơ gan cùng tuế nguyệt: Đó là tình người, là lòng yêu thương vô bờ bến, là sự tha thứ. Nó giống như kim cương, bất hoại và phát sáng trong mọi cảnh ngộ. Đây là chương sách dân dã nhất về lời kể. Nhưng, thứ mà nó tạc nên là một tượng đài uy nghi của tình người.

Khác với Phan Thúy Hà và Nguyễn Phan Quế Mai, những tác giả “vô can với quá khứ” nhưng nhiệt huyết theo đuổi cùng chủ đề hàn gắn nỗi đau do chiến tranh gây ra, Nguyễn Xuân Thọ là nhân chứng, là nạn nhân và khó thoát vai trò “đồng phạm” của những bi kịch mà ông nhắc đến, như tất cả những ai sinh cùng thời khốn khổ ấy. Có lẽ vì thế mà ông từ chối thủ pháp gây bí ẩn, bất ngờ. Ông có dụng ý để mỗi câu chuyện thành dòng chảy tự nhiên và chính sự hiện diện của chúng đã là bí ẩn.

Ông không hoàn toàn tách ra, lạnh lùng như một người quan sát kiểu Phan Thúy Hà, mà lúc này lúc khác lặn vào nội dung, trở thành nhân vật, nhân chứng, để có cơ hội bật ra những lời tha thiết yêu thương làm dịu nỗi đau của ai đó mà ông thấy liều thuốc chữa đau của mình chưa đủ. Sẽ có người thấy lối viết như vậy có vẻ khá đơn giản, đơn tuyến, ít trau chuốt. Nhưng có những thứ chỉ đáng giá khi không bị tô vẽ. Nhất là khi chúng có mặt trên đời để làm chứng cho thời cuộc.