Sa lầy, thảm kịch và cơ may

Tạ Duy Anh

2-4-2026

Hầu hết mọi cuộc chiến luôn có thừa lý do để khởi sự, nhưng lại thường không có sẵn kịch bản để kết thúc.

Sa lầy là tình trạng bên tấn công (cũng thường là bên mạnh) muốn thắng nhưng không thể thắng, còn bên kháng cự yếu hơn thì quyết không chịu thua. Nó trở thành hiện tượng phổ biến của gần chục cuộc chiến lớn từ sau năm 1945. Xin tạm kể (tên nước ghi trước là bên tấn công):

– Chiến tranh Pháp-Việt: Pháp sa lầy và thất bại.

– Chiến tranh Mỹ-Việt: Mỹ sa lầy thảm hại và bỏ cuộc.

– Chiến tranh Việt-Khơ me đỏ: Việt Nam không tránh được sa lầy dù tôi rất muốn tìm một cách diễn đạt khác…

– Chiến tranh Trung-Việt, dù Đặng Tiểu Bình tìm cách tránh sa lầy nhưng không thoát, kéo theo cả Việt Nam vào vũng bùn do ông ta tạo ra.

– Chiến tranh Liên Xô-Apganixtan: Liên Xô sa lầy đau đớn và bỏ chạy.

– Chiến tranh Mỹ-Irắc lần 2: Mỹ sa lầy.

– Chiến tranh Mỹ-Apganistan: Mỹ sa lầy và cuối cùng đành bỏ đi.

– Chiến tranh Nga-Ucraina: Nga sa lầy nhục nhã.

Giờ đang là cuộc chiến giữa Mỹ và Iran.

Với sức mạnh vượt trội của Mỹ và đồng minh, Iran hầu như chấp nhận ngồi nhìn đất nước bị tàn phá. Nhưng cái kết mà Mỹ muốn vẫn chưa tới. Iran như con quái vật nhiều đầu, quằn quại khi cái đầu nào đó bị chặt, nhưng rồi lại mọc ra cái đầu mới.

Mặc cho những tuyên bố ầm ĩ thổi phồng chiến tích của cả hai bên, thực tế chiến trường cho thấy chưa bên nào nắm trong tay kịch bản kết thúc theo ý mình!

Sa lầy không đồng nghĩa hoàn toàn với thất bại. Nó cũng không liên quan đến chuyện chính hay tà của bên nào. Nó đơn giản là một thực tế chiến tranh khắc nghiệt, nơi không ai lường hết được các tình huống. Khi đã sa lầy, thì sự tàn phá lẫn nhau thường vượt khỏi tầm kiểm soát cũng như các quy ước chiến tranh, khiến cả hai bên đều bị đẩy đến tình trạng mệt mỏi không lối thoát!

Nhưng oái oăm thay chính tình trạng sa lầy của các cuộc chiến, rõ ràng là thảm kịch không chỉ cho bên khởi sự, nhưng mặt khác lại chính là cơ may cho hòa bình! Bởi khi đã thành bài học phổ biến, thành kinh nghiệm xương máu, nó có giá trị lịch sử trong việc kìm hãm cơn nóng vội, hung hăng của kẻ mạnh, khuyến khích kẻ yếu mềm mỏng, linh hoạt và khôn ngoan hơn.

Nhiều cuộc xâm lược không xảy ra, một số cuộc chiến bên tấn công chủ động kết thúc sớm, dành cơ hội cho đối thoại, là nhờ chiếc phanh hãm mang tên “nỗi sợ sa lầy”.

Với quyền lực tuyệt đối, ra lệnh cho người khác luôn dễ hơn ra lệnh cho mình. Dễ hơn cả trăm lần. Putin đang mắc vào cái bẫy tâm lý này.