Bộ Công an muốn bảo vệ người dân hay dập tắt tiếng nói của dân?

Trúc Lam

5-3-2026

Bộ Công an vừa đưa ra đề xuất thiết lập Trung tâm Cơ sở dữ liệu quốc gia (CSDLQG) về phòng, chống vi phạm pháp luật liên quan đến tin giả, tin sai sự thật, để “bảo vệ người dân trên không gian mạng”. Đề xuất này là một ý tưởng mới nghe qua thì thấy có vẻ rất “hợp lý” trong bối cảnh nhiễu loạn thông tin hiện nay, thế nhưng…

Không ai phủ nhận rằng tin giả có thể gây hậu quả nghiêm trọng, từ kích động hoang mang xã hội, bôi nhọ cá nhân, lừa đảo tiền bạc trên mạng, cho đến việc làm xói mòn niềm tin vào thể chế. Việc bảo vệ người dân trên không gian mạng là một mục tiêu chính đáng. Thế nhưng, vấn đề không nằm ở mục tiêu, mà ở cách thực hiện và cơ chế kiểm soát quyền lực.

Thứ nhất, cần làm rõ thế nào là “tin giả” và thế nào là “tin sai sự thật”. Tin giả (fabricated information) thường là nội dung bịa đặt hoàn toàn. Trong khi “tin sai sự thật” có thể bao gồm cả thông tin chưa được kiểm chứng, thông tin có một phần đúng và một phần sai, hoặc thậm chí chỉ là quan điểm trái chiều với thông tin của nhà cầm quyền. Nếu khái niệm “tin giả” và “tin sai sự thật” không được định nghĩa minh bạch, nguy cơ lạm dụng rất lớn.

Thứ hai, ai là người quyết định một thông tin nào đó là đúng hay sai? Quy trình thẩm định có độc lập, có cơ chế phản biện và khiếu nại hay không? Nếu Trung tâm CSDLQG vừa thu thập dữ liệu, vừa phân loại, vừa đề xuất xử lý, mà không có giám sát tư pháp độc lập, thì nó có thể trở thành công cụ kiểm soát tiếng nói của dân chúng hơn là bảo vệ dân.

Như nhà báo Mai Phan Lợi đã từng viết: “Sự thật không phải là một đặc quyền của quyền lực; sự thật là kết quả của quá trình đối thoại, kiểm chứng và thực chứng khách quan.  Việc trao quyền ‘kết luận sự thật’ cho một cơ quan thuộc khối hành chính, nếu không có cơ chế kiểm soát độc lập, có thể biến những nỗ lực chống tin giả thành công cụ bóp nghẹt những tiếng nói phản biện đa chiều…”

Thứ ba, vấn đề quyền riêng tư và an toàn dữ liệu. Nếu Trung tâm CSDLQG phát hiện một người vi phạm do đưa “tin giả” chắc chắn Trung tâm sẽ thu thập thông tin cá nhân, tài khoản, hành vi của họ trên mạng. Nếu không có chuẩn mực bảo mật cao và giới hạn truy cập chặt chẽ, dữ liệu này có thể bị lạm dụng hoặc rò rỉ, gây tổn hại cho những người mà nó được tạo ra để bảo vệ.

Ngược lại, nếu được xây dựng minh bạch, có sự tham gia của các chuyên gia độc lập, báo chí, tổ chức xã hội dân sự, và có cơ chế kiểm tra – cân bằng (checks and balances, nhằm ngăn chặn sự tập trung quyền lực tuyệt đối, giảm sai sót và hành vi sai trái của chính quyền) rõ ràng, thì trung tâm này có thể đóng vai trò tích cực trong việc cung cấp thông tin kiểm chứng (fact-check) chính thống; cảnh báo sớm các chiến dịch lừa đảo; và hỗ trợ người dân tra cứu mình và tự bảo vệ mình.

Điều quan trọng là, chống tin giả không thể chỉ dựa vào biện pháp hành chính và trừng phạt, mà quan trọng hơn là nâng cao năng lực phản biện, giáo dục kỹ năng số, và xây dựng môi trường thông tin minh bạch. Khi người dân có niềm tin vào nguồn thông tin chính thống, thì tin giả tự khắc sẽ khó tồn tại.

Vì vậy, đề xuất này cần được thảo luận công khai, lấy ý kiến rộng rãi, công bố rõ ràng phạm vi quyền hạn và cơ chế giám sát. Bảo vệ người dân trên không gian mạng là cần thiết, nhưng bảo vệ quyền tự do thông tin và quyền riêng tư của họ cũng quan trọng không kém.