“Vươn mình” hay thu mình?

Lý Trần

3-8-2026

“Đất nước và xã hội này sẽ đi về đâu?” là câu hỏi của những ai còn quan tâm đến tương lai của con cháu mình trong xã hội Việt Nam hiện nay.

Mặc dù người đứng đầu bộ máy chính trị quốc gia, ông Tô Lâm, xuất thân từ ngành công an, tôi vẫn từng có chút chờ đợi và hy vọng khi ông đưa ra nhiều phát biểu được xem là mang tư duy đổi mới; từ khoa học – công nghệ, giáo dục, y tế đến chủ trương tinh giản bộ máy cồng kềnh với nhận định rằng có tới “30% vô tích sự”.

Tuy nhiên, thực tế diễn ra lại ngày càng đi ngược với những kỳ vọng ấy. Bộ máy mà ông Tô Lâm tuyên bố muốn nâng cao hiệu quả, đang bộc lộ rõ hơn hình ảnh của một bộ máy cai trị, thay vì một bộ máy hành chính phục vụ người dân.

Cảm nhận của không ít người dân hiện nay không chỉ là áp lực mưu sinh, mà còn là cảm giác phải luôn dè chừng trước sự hiện diện của lực lượng công an trong nhiều mặt của đời sống. Từ trong gia đình đến ngoài xã hội, bầu không khí ấy khiến nhiều người có cảm giác quyền lực công an đang ngày càng bao trùm lên đời sống dân sự.

Một biểu hiện rõ ràng là chính sách xử phạt hành chính. Ở bất kỳ quốc gia nào, xử phạt cũng chỉ nhằm mục đích răn đe và giáo dục người vi phạm. Nhưng khi mức phạt tương đương một, thậm chí nhiều tháng thu nhập của người lao động thì ý nghĩa giáo dục dần bị thay thế bằng cảm nhận về sự trừng phạt. Một khoản tiền phạt có thể khiến cả gia đình phải cắt giảm chi tiêu cho học phí, viện phí hay những nhu cầu thiết yếu khác. Trong hoàn cảnh ấy, khẩu hiệu “vươn mình” trở nên rất khó thuyết phục đối với nhiều người dân.

Đi kèm với mức xử phạt cao là nguy cơ phát sinh tiêu cực. Theo phản ánh của nhiều người dân tại một số địa phương, đặc biệt ở khu vực giáp quê Nghĩa Trụ của ông Tô Lâm, hiện tượng “cưa đôi” tiền phạt, hay việc công an đến các hộ kinh doanh vào dịp lễ, Tết để gây sức ép đòi tiền, không còn là chuyện hiếm gặp. Nếu những phản ánh đó là có thật, thì chính sách xử phạt càng nghiêm khắc sẽ càng tạo thêm cơ hội cho tham nhũng vặt phát triển, trong khi nhà nước chỉ nhận lại sự bất bình và mất lòng tin từ người dân.

Một nghịch lý khác cũng dễ nhận thấy là cải cách hành chính. Trong khi truyền thông chính thức liên tục nói về chuyển đổi số, chính phủ số và thời đại 4.0, thì không ít người dân lại cảm nhận rằng những thủ tục hành chính vốn trước đây chỉ mất vài giờ nay lại kéo dài nhiều ngày, phải đi lại nhiều lần mới hoàn thành.

Đáng lo ngại hơn cả là sự trở lại của bầu không khí nghi kỵ và chỉ điểm. Nhiều người bắt đầu truyền tai nhau những lời cảnh báo như: “Xung quanh có camera đấy”, hay “Người đó chuyên báo công an”. Không ai có thể khẳng định tất cả những lời truyền miệng ấy đều đúng, nhưng bản thân việc chúng trở nên phổ biến cũng đủ cho thấy một trạng thái bất an đang lan rộng trong xã hội. Điều đáng sợ không chỉ là việc có hay không có người chỉ điểm, mà là việc con người dần hình thành thói quen tự kiểm duyệt vì luôn nghĩ mình đang bị theo dõi.

Không khí ấy cũng ảnh hưởng đến môi trường giáo dục. Người thầy đứng trên bục giảng khó còn giữ được sự tự nhiên nếu luôn phải cân nhắc rằng chỉ một phát ngôn không vừa ý ai đó cũng có thể dẫn đến những hệ lụy ngoài chuyên môn.

Tương tự, những quy định về khai báo lưu trú cũng đang tạo ra những tác động xã hội vượt ra ngoài phạm vi quản lý hành chính. Khi cha mẹ, con cái hay anh em ngủ lại nhà nhau cũng phải thực hiện thủ tục khai báo, nếu không, có thể bị xử phạt, thì điều bị ảnh hưởng không chỉ là túi tiền mà còn là các mối quan hệ gia đình.

Gia đình tôi là một ví dụ. Trước đây, ngày giỗ ông, các cô chú thường về từ hôm trước, ở lại đến hôm sau, thậm chí có người ở cả tuần vì vẫn còn căn nhà cũ tại quê. Nay mọi người chỉ về trong ngày rồi vội vàng trở về vì không muốn làm phiền con cháu phải thực hiện các thủ tục khai báo với công an.

Nếu những quy định hành chính vô tình làm suy giảm sự gắn kết tự nhiên giữa các thành viên trong gia đình và cộng đồng, thì đó không còn chỉ là câu chuyện quản lý cư trú nữa, mà đã trở thành một vấn đề xã hội cần được nhìn nhận nghiêm túc.

Trong bối cảnh đó, câu hỏi đặt ra là: Một nhà nước với dấu ấn ngày càng đậm của ngành công an sẽ lý giải thế nào về những hệ quả xã hội ấy? Và liệu mô hình quản trị hiện nay đang đưa Việt Nam tiến gần hơn tới một xã hội cởi mở hay một xã hội kiểm soát?

Thế lực nào đứng sau những màn đấu tố?

Hiện tượng đấu tố và chỉ điểm thời gian gần đây không phải tự nhiên xuất hiện. Nó phản ánh những xung đột về tư tưởng và quyền lực vốn đã tồn tại từ trước.

Có thể thấy điều đó qua những thay đổi trong thông điệp tuyên truyền. Trước ngày 30/4/2025, nhiều khẩu hiệu sử dụng cụm từ “Ngày thống nhất đất nước“. Chỉ ít ngày sau, toàn bộ được thay bằng “Ngày giải phóng miền Nam và thống nhất đất nước“. Sự thay đổi đồng loạt ấy cho thấy, đã có sự điều chỉnh về định hướng tuyên truyền, đồng thời phản ánh những khác biệt trong cách tiếp cận lịch sử ngay bên trong hệ thống cầm quyền.

Cùng thời điểm chuẩn bị bầu Chủ tịch nước, nhiều trang mạng thuộc lực lượng “bò đỏ”, “hồng vệ binh” liên tục ca ngợi Bộ trưởng Quốc phòng Phan Văn Giang. Sau khi ông Tô Lâm nắm cả hai chức vụ, những nội dung đó nhanh chóng biến mất. Dù không thể coi đó là bằng chứng kết luận, diễn biến ấy vẫn cho thấy dấu hiệu của sự cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nhóm quyền lực trong nội bộ.

Guồng máy tuyên truyền cũng liên tục khuếch đại các hoạt động quân sự trong nước và cổ vũ cho cái gọi là “chiến thắng” của Nga tại Ukraine. Một số tướng lĩnh vẫn nhìn thế giới qua lăng kính Chiến tranh Lạnh, nơi nước Nga đồng nhất với Liên Xô, với chủ nghĩa Mác – Lênin và với những lợi ích hình thành từ nhiều thập niên trước. Chính cách nhìn đó khiến họ phản đối mọi xu hướng cải cách hoặc thay đổi.

Cũng cần lưu ý rằng tuyên giáo không chỉ tồn tại trong quân đội. Nó hiện diện trong hầu hết các thiết chế của hệ thống chính trị, từ công an, các cơ quan hành chính, trường học cho đến các tổ chức xã hội. Vì vậy, ngay cả những phát biểu tương đối cởi mở của ông Tô Lâm về giáo dục khai phóng tại Đại học Quốc gia Hà Nội cũng chưa chắc nhận được sự đồng thuận trong chính bộ máy mà ông đang lãnh đạo.

Nếu giả định rằng ông Tô Lâm thật sự mong muốn cải cách, thì trở ngại lớn nhất của ông có lẽ không nằm ở bên ngoài, mà nằm ngay trong bộ máy quyền lực hiện hữu. Đó là một hệ thống tuyên giáo được xây dựng để bảo vệ mô hình cũ, vốn không có nhiều động lực để chấp nhận tư duy khai phóng hay cải cách thể chế.

Một đất nước muốn phát triển cần khuyến khích phản biện, tôn trọng tự do học thuật và chấp nhận những ý kiến khác biệt. Ngược lại, nếu xã hội vẫn bị chi phối bởi tâm lý đấu tố, chỉ điểm; nếu sách bị lên án, người dân bị trừng phạt vì bày tỏ quan điểm và môi trường giáo dục thiếu không gian cho tư duy độc lập, thì rất khó tạo ra nền tảng cho sự phát triển bền vững.

Bởi vậy, nếu phải chỉ ra lực cản lớn nhất đối với tiến trình đổi mới của Việt Nam hiện nay, chắc chắn không hẳn là những khó khăn về kinh tế hay nguồn lực, mà chính là tư duy và cơ chế vận hành của bộ máy tuyên giáo. Khi tư duy ấy vẫn tiếp tục chi phối đời sống chính trị và xã hội, mọi khẩu hiệu về đổi mới hay “vươn mình” sẽ khó có thể chuyển hóa thành hiện thực.