Tháng bảy, nhớ một lời của cụ Hồ

Nguyễn Khắc Mai

23-7-2026

Tháng Bảy, tiếng Anh gọi là July, tiếng Pháp gọi là Juillet, quả là một tháng đặc biệt.

Đầu tháng có ngày 4-7, Quốc khánh Hoa Kỳ, cũng là dịp nhân loại nhắc nhớ đến bản Tuyên ngôn Độc lập của nước Mỹ, trong đó khẳng định một nguyên lý nổi tiếng: “Mọi người sinh ra đều bình đẳng. Tạo hóa ban cho họ những quyền không ai có thể tước đoạt, trong đó có quyền sống, quyền tự do và quyền mưu cầu hạnh phúc“.

Ở đây có hai triết lý căn bản. Thứ nhất là bình đẳng và quyền tự do mưu cầu hạnh phúc. Thứ hai, đó là những quyền tự nhiên (droit naturel), do Thượng đế hay Tạo hóa ban tặng, chứ không phải do bất kỳ tổng thống, tổng bí thư hay chủ tịch nào trao cho.

Tiếp theo là ngày 14 tháng 7. Hồi nhỏ, lũ trẻ nghịch ngợm chúng tôi thường gọi ngày này là ngày “cắt tóot bắt ết” (toót là rơm rạ, ết là con ếch), cách nói lái vui từ Quatorze Juillet, ngày Quốc khánh Pháp và cũng là ngày kỷ niệm Cách mạng Dân quyền.

Về quyền công dân và nhân quyền, văn hóa Á Đông xưa không có những bản tuyên ngôn như phương Tây, nhưng lại có nhiều mệnh đề triết học rất sâu sắc. Mạnh Tử từng nói: “Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh“, nghĩa là dân là quý nhất, sau đó mới đến quốc gia, triều đình; còn vua thì nhẹ hơn. Ngày nay, trong thời đại AI, ở Trung Quốc và không ít nơi khác, người ta lại đang ứng xử theo chiều ngược lại.

Người phương Tây gọi công dân là citoyen, nghĩa là người tự do của thành thị, chứ không còn là thần dân hay thảo dân lệ thuộc vào vua chúa và quý tộc.

Trong văn hóa Á Đông, con người cũng được đề cao từ rất sớm. Ba bốn nghìn năm trước đã có quan niệm coi con người sánh ngang cùng Trời và Đất: Thiên Hoàng, Địa Hoàng, Nhân Hoàng (chữ “Hoàng” ở đây mang nghĩa to lớn). Vì vậy, bài thơ Vịnh Tam Tài của Trần Cao Vân từng được triết gia Lương Kim Định xem như một bản Tuyên ngôn Nhân bản của Việt Nam.

Phương Đông triển khai triết lý ấy bằng chữ Nghĩa. Phương Tây thực dụng hơn, triển khai bằng chữ Quyền, thông qua pháp luật. Nhưng ngay cả như vậy cũng chưa đủ. Không ít người cầm quyền vẫn đánh tráo khái niệm, lách chữ, lách luật. Càng nói vậy thì càng không phải vậy.

Phải chăng Huy Cận nói đúng: “Những câu hỏi lớn không lời đáp”? Tôi không tin thế. Người Việt vẫn có một niềm tin kỳ lạ: “Còn da lông mọc, còn chồi nảy hoa“.

Đã qua những ngày lễ lớn của thời đại. Những người lãnh đạo thế giới, từ chính khách, trí thức đến doanh nhân, sẽ học được điều gì và làm được điều gì để đưa lý tưởng vào cuộc sống? Còn những người “nhớn” ở nước ta liệu có đủ bản lĩnh để bước sang bờ bên kia, hay vẫn ôm mãi “cây đa bến cũ”, chờ con đò năm xưa?

Chính vì thế, lời của cụ Hồ trong bức thư gửi nhân dân Hà Nội tháng 7 năm 1954, sau Hiệp định Genève, chuẩn bị cho Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa trở về Thủ đô, vẫn luôn khiến chúng ta âm thầm hy vọng. Bởi mọi hạnh phúc chân chính đều bắt đầu từ hy vọng.

Nguyên văn câu nói nổi tiếng ấy, rất giàu tính minh triết: “Chúng ta phải ra sức thực hiện những cải cách xã hội để nâng cao đời sống của nhân dân, thực hiện dân chủ thật sự“.

Đó không chỉ là một khẩu hiệu chính trị nhất thời mà mang phẩm chất của một đạo lý, một minh triết. Nó xứng đáng là một châm ngôn.

Và vì là châm ngôn nên không phải ai cũng đọc được, hiểu được và làm theo được. Tôi gọi nó là một “Đạo”, bởi nó chứa đựng quy luật. Ai biết vận dụng thì sẽ thành công.

Nếu coi đó là một chính đề (thèse) thì cũng phải hiểu phản đề (antithèse): Nếu không nâng cao được đời sống nhân dân và không thực hiện được dân chủ thì chắc chắn sẽ thất bại, hoặc nhẹ hơn là không thể thành công.

Việc nhắc lại một lời hứa, một triết lý đã được đúc kết sắc sảo, không phải chỉ để ca ngợi. Ca ngợi suông bao giờ cũng vô nghĩa. Điều quan trọng là phải nghiền ngẫm, phải vận dụng và phải biến nó thành hiện thực.

Gần đây, Bộ Chính trị có chỉ thị mới về học tập tư tưởng, đạo đức Hồ Chí Minh. Vì thế, tôi chỉ mong tất cả những người đang nắm quyền, từ công an, bí thư, chủ tịch, bộ trưởng, giám đốc, từ xã phường đến trung ương, đều thuộc lòng công thức ấy; coi đó là đạo lãnh đạo, đạo cầm quyền, đạo làm quan của thời đại mới, đồng thời tự cải biến nhân phẩm của mình để xứng đáng với đạo ấy.

Tôi tin rằng, chỉ khi hình thành được một nhân cách mới, có trí, có dũng, có liêm, như Nguyễn Bỉnh Khiêm từng nhấn mạnh thêm về chữ Trung và chữ Thiện, thì mới có thể xây dựng nên một nhân cách dân chủ, xứng đáng với khát vọng “vươn mình” của dân tộc.

Nguyễn Đình Thi từng viết: “Rũ bùn đứng dậy sáng lòa“. Muốn sáng lòa thì trước hết phải rũ bùn. Người xưa cũng từng nhắc:

“Chân mình còn lấm bê bê,
Lại cầm bó đuốc mà rê chân người”.

Suy cho cùng, muốn “rũ bùn” để “đứng dậy sáng lòa”, điều kiện tiên quyết vẫn là đời sống tử tế và nền dân chủ thực chất.

Trong tầm nhìn của hôm nay và vài chục năm tới, nâng cao đời sống và thực hiện dân chủ phải là hai tiêu chí quan trọng nhất để đánh giá mọi chủ trương, chính sách hay dự án, dù thuộc lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa hay đối ngoại.

Một nghị quyết, một điều luật nếu thiếu hoặc không làm rõ hai tiêu chí ấy thì cần phải xem xét lại tính hợp pháp, hợp lý và cả tính hợp đạo của nó.

Đó cũng có thể là một tiêu chí để nhìn nhận vấn đề rất căn bản mà Trung ương đang phải đối mặt: Mô hình văn hóa và xã hội của Việt Nam hôm nay và trong tương lai.

Cải cách xã hội – nâng cao đời sống – thực hành dân chủ là một tam hợp (Trinité). Chúng vừa là tiền đề, vừa là nội hàm của nhau. Chúng tồn tại độc lập nhưng đồng thời gắn bó, đan xen và bổ sung cho nhau như âm với dương, như triết lý Dịch.

Tôi mạo muội nhận xét rằng, trong lịch sử chúng ta từng có những cuộc cải cách xã hội rất lớn, “long trời lở đất”, nhưng không thành công vì đã vi phạm chính công thức căn bản ấy.

Ngày hôm nay càng thấm thía rằng dân chủ hóa cũng chính là nâng cao đời sống, và cũng chỉ có dân chủ hóa mới tạo nên một đời sống cao quý, đẹp đẽ và đáng sống. Dù nhìn theo chính đề hay phản đề thì cũng giống như đồng tiền không bao giờ chỉ có một mặt.

Có lẽ vì thế mà bài toán này vẫn là một định luật kiểu “tri nan hành dị” hay ngược lại là “tri dị hành nan”. Nhưng nếu cứ để dân gian phải nhận xét: “Ăn như rồng cuốn, nói như rồng leo, làm như mèo mửa” thì quả thật rất khó cứu chữa. Đến Tết mồng Bảy cũng chưa chắc đạt đạo.

Phải làm được như ca dao từng dự báo: “Trăm năm bến cũ, con đò khác đưa“. Đó là thông điệp mà Cụ Hồ để lại. Tôi mong Hội nghị Trung ương đang họp sẽ dành sự quan tâm đúng mức để đưa tư duy minh triết ấy vào thực tiễn của đất nước hôm nay.

Hà Nội, tháng Bảy – mùa của những ngày kỷ niệm đẹp và World Cup.