Đi tìm mô hình XHCN cho các phường, xã Việt Nam (Bài 3)

Mai Phan Lợi

2-4-2026

Tiếp theo bài 1 và bài 2

Bài 3: Từ robot của Musk đến phường XHCN Việt Nam — Ai sở hữu tương lai?

Trong một bài phát biểu gây tranh luận gần đây, Elon Musk phác thảo một tương lai mà nghe qua có vẻ quen thuộc một cách kỳ lạ: Thế giới sẽ có đủ robot và AI để sản xuất mọi thứ với chi phí tiến gần về không. Không còn khan hiếm. Không còn lao động cưỡng bức. Con người được tự do làm những gì mình muốn. Mức sống của mỗi người sẽ tương đương — hoặc vượt xa — người giàu nhất ngày hôm nay.

Đây là viễn cảnh “hậu-khan-hiếm”. Và nó nghe rất giống một câu từ trong sách giáo khoa về chủ nghĩa Marx: “Làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu”.

Nhưng Musk không phải Marx. Và sự tương đồng bề mặt này che khuất một câu hỏi quyết định: Nếu robot thay thế lao động và tạo ra dư thừa vật chất, ai sở hữu những robot đó — và vì vậy, ai thực sự sở hữu sự dư thừa đó?

Câu hỏi này không chỉ là triết học. Với Việt Nam — một quốc gia đang đồng thời thí điểm mô hình “phường XHCN”, đặt mục tiêu chuyển đổi số, công nghiệp hóa, hiện đại hóa, và hội nhập vào chuỗi cung ứng toàn cầu — đây là câu hỏi chiến lược sống còn cho thập kỷ tới.

Khi giấc mơ XHCN và viễn cảnh tư bản gặp nhau ở cùng một đích đến

Karl Marx viết về “giai đoạn cao của chủ nghĩa cộng sản” như một xã hội hậu-khan-hiếm nơi nhà nước tự tiêu vong, phân công lao động cưỡng bức biến mất, và con người tự do phát triển toàn diện. Điều kiện để đến đó là lực lượng sản xuất phát triển đến mức đủ tạo ra dư thừa cho tất cả.

Musk tin rằng AI và robot chính là bước nhảy vọt của lực lượng sản xuất đó. Ông lấy cảm hứng công khai từ bộ tiểu thuyết khoa học viễn tưởng Culture của Iain M. Banks — một xã hội hậu-khan-hiếm được quản lý bởi các siêu trí tuệ AI, không có tiền tệ, không có việc làm bắt buộc, không có nhà nước theo nghĩa truyền thống.

Điều thú vị: Chính Banks tự mô tả Culture là “chủ nghĩa xã hội”.

Đích đến: Giống nhau. Con đường: Hoàn toàn khác.

Musk tin thị trường và doanh nghiệp tư nhân — do ông dẫn đầu — sẽ đưa nhân loại đến đó. CNXH tin nhà nước và sở hữu tập thể về tư liệu sản xuất mới là con đường đúng. Sự khác biệt không phải về giá trị — cả hai đều muốn “tốt cho mọi người”. Sự khác biệt là, ai nắm quyền kiểm soát lực lượng sản xuất thế hệ mới.

Và đây chính là điểm mà Việt Nam phải đưa ra lựa chọn chiến lược.

Việt Nam đứng ở đâu trong bản đồ kỹ thuật số toàn cầu?

Hệ thống Nghị quyết của Đảng và Nhà nước Việt Nam về chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo và khoa học công nghệ trong những năm gần đây thể hiện nhận thức chính sách ngày càng rõ nét về tầm quan trọng của công nghệ lõi.

Nhưng nhận thức chính sách và năng lực thực tế là hai khoảng cách khác nhau. Nhìn vào bản đồ công nghệ toàn cầu năm 2026, Việt Nam đang đứng ở đâu?

Phần cứng và hạ tầng AI: Chip bán dẫn tiên tiến, năng lực tính toán lớn (GPU cluster, trung tâm dữ liệu AI-scale) đang tập trung vào hai cực: Mỹ (Nvidia, AMD, Intel, Google, Microsoft, Meta, xAI) và Trung Quốc (Huawei Ascend, Cambricon, SMIC với nhiều hạn chế).

Việt Nam chưa có năng lực sản xuất chip AI, phụ thuộc hoàn toàn vào nhập khẩu.

Mô hình AI nền tảng (Foundation Models): GPT, Gemini, Claude, Grok, DeepSeek — tất cả đều từ Mỹ hoặc Trung Quốc. Việt Nam có các mô hình ngôn ngữ tiếng Việt (như PhoGPT của VinAI) nhưng ở tầng ứng dụng, không phải tầng nền tảng.

Robot công nghiệp: Thị trường robot công nghiệp toàn cầu do Nhật Bản (Fanuc, Yaskawa), Đức (KUKA), Thụy Điển (ABB) và ngày càng nhiều hơn là Trung Quốc (SIASUN, Estun) chi phối. Kế hoạch robot hình người của Tesla (Optimus) và Boston Dynamics đang ở giai đoạn triển khai thương mại.

Vị trí của Việt Nam: Người dùng và người ứng dụng, không phải là người tạo ra. Điều này không phải tội lỗi — đó là thực tế của hầu hết các nước đang phát triển.

Nhưng nó đặt ra câu hỏi chiến lược cụ thể: Trong viễn cảnh Musk về “dư thừa vật chất nhờ AI và robot”, lợi ích của sự dư thừa đó sẽ phân phối thế nào giữa quốc gia sở hữu công nghệ và quốc gia chỉ sử dụng nó?

Mất lợi thế cạnh tranh hiện tại — cơ hội tái định vị hay nguy cơ bẫy kép?

Lợi thế cạnh tranh lớn nhất của Việt Nam trong hai thập kỷ qua là lao động giá rẻ và vị trí địa lý trong chuỗi cung ứng.

Sự dịch chuyển chuỗi cung ứng từ Trung Quốc — do căng thẳng thương mại Mỹ – Trung và chiến lược “China+1” của các tập đoàn đa quốc gia — đã đưa hàng chục tỷ USD FDI vào Việt Nam trong các lĩnh vực điện tử, dệt may, và ngày càng nhiều là bán dẫn công đoạn sau (lắp ráp, kiểm thử).

Nhưng nếu tầm nhìn Musk có phần chính xác — nếu robot và AI thực sự thay thế một phần lớn lao động sản xuất trong 10–15 năm tới — thì lợi thế lao động giá rẻ sẽ thu hẹp nhanh chóng. Đây là một trong những câu hỏi mang tính sống còn mà Việt Nam phải giải quyết trước khi có thể nói về mô hình XHCN trong kỷ nguyên mới.

Đồng thời, đây cũng là cơ hội tái định vị nếu Việt Nam hành động đúng lúc. Nếu không còn phải cạnh tranh bằng lương thấp, Việt Nam có thể cạnh tranh bằng chất lượng thể chế, năng lực quản trị, và khả năng ứng dụng nhanh công nghệ — những thứ tốt hơn nhiều nước có mức lương thấp hơn ở châu Phi hay Nam Á.

Nhưng đó là “nếu” lớn, đòi hỏi đầu tư dài hạn vào con người và thể chế, không phải vào chỉ tiêu ngắn hạn.

Mô hình “phường XHCN” trong kỷ nguyên AI: Phiên bản nào có thể hoạt động?

Trở lại với Hà Nội, Hải Phòng và Lào Cai. Nếu đặt ba địa bàn thí điểm này vào bối cảnh công nghệ đang thay đổi nhanh, câu hỏi về mô hình XHCN sẽ trở nên cụ thể hơn nhiều.

Phường XHCN thí điểm nào có thể làm được điều mà Nông trường Sông Hậu từng làm — tức là xây dựng một cộng đồng có khả năng tự tổ chức kinh tế, không chỉ tiêu thụ dịch vụ từ trên xuống — nhưng trong bối cảnh kinh tế số và công nghệ AI?

Ít nhất có ba hướng cụ thể đáng khảo sát:

Hướng thứ nhất — Cụm kinh tế số cộng đồng. Thay vì “cụm công nghiệp sinh thái” theo nghĩa nhà máy truyền thống, xây dựng các cụm nơi doanh nghiệp vừa và nhỏ, hộ kinh doanh và cá nhân có thể chia sẻ hạ tầng số (băng thông, điện toán đám mây, nền tảng thương mại điện tử, hệ thống quản lý sản xuất AI-assisted) như tài nguyên cộng đồng.

Đây là phiên bản số của mô hình “bờ giữa mương cặp” Sông Hậu — tối ưu hóa tài nguyên chung cho lợi ích hộ cá nhân.

Hướng thứ hai — Sở hữu cộng đồng đối với hạ tầng dữ liệu địa phương. Dữ liệu là tài nguyên của thế kỷ 21. Dữ liệu về người dân, hoạt động kinh tế, giao thông, y tế của một phường — ai sở hữu và ai hưởng lợi từ dữ liệu đó? Nếu câu trả lời là các nền tảng số tư nhân (trong nước hay nước ngoài), phường đó đang “xuất khẩu” tài nguyên số của mình mà không nhận lại gì.

Mô hình XHCN trong kỷ nguyên số có thể có nghĩa là: Cộng đồng địa phương giữ quyền kiểm soát và hưởng lợi từ dữ liệu của chính mình.

Hướng thứ ba — Quỹ phúc lợi cộng đồng từ năng suất công nghệ. Khi tự động hóa giảm chi phí dịch vụ trong một cộng đồng (ví dụ: Chăm sóc y tế từ xa, giáo dục trực tuyến, quản lý hành chính tự động), phần tiết kiệm được có thể được tái phân phối vào quỹ phúc lợi cộng đồng thay vì về tay doanh nghiệp cung cấp công nghệ.

Đây là cơ chế cụ thể hóa ý tưởng “dư thừa từ AI cho cộng đồng” ở quy mô phường, xã — thay vì chờ đợi nó “tự nhiên” xảy ra theo cơ chế thị trường.

Những đề xuất chiến lược cho Việt Nam

Đặt bài học từ Nông trường Sông Hậu, so sánh với mô hình XHCN lịch sử và viễn cảnh công nghệ toàn cầu, có thể rút ra năm đề xuất chiến lược:

+ Đề xuất 1: Xác định “chủ quyền công nghệ” là mục tiêu kinh tế-chính trị ưu tiên. Không phải tất cả công nghệ đều cần tự phát triển, nhưng một số tầng công nghệ lõi — đặc biệt là hạ tầng AI tiếng Việt, nền tảng dữ liệu quốc gia, và ít nhất một năng lực phần cứng chiến lược — cần được xây dựng trong nước hoặc kiểm soát bởi chủ thể Việt Nam.

Đây không phải chủ nghĩa dân tộc công nghệ — đây là điều kiện để “XHCN trong kỷ nguyên số” có nghĩa gì đó thực chất hơn là ứng dụng nền tảng của Mỹ hoặc Trung Quốc theo cách thân thiện với người dùng hơn.

+ Đề xuất 2: Thiết kế các mô hình thí điểm như thí nghiệm thể chế có thể đo được, không phải như phong trào thi đua. Công bố trước các chỉ số đánh giá, ngưỡng điều chỉnh và cơ chế rút bài học — kể cả bài học từ thất bại.

Đây là cách Nông trường Sông Hậu nên được đánh giá lại: Không phải như câu chuyện thành công thuần túy hay như vụ án hình sự, mà như một thí nghiệm thể chế cung cấp dữ liệu quý giá cho thiết kế tốt hơn.

+ Đề xuất 3: Đưa câu hỏi “ai hưởng lợi từ tự động hóa” vào trung tâm của thiết kế chính sách. Mỗi khi Chính phủ hoặc chính quyền địa phương ký hợp đồng với doanh nghiệp công nghệ để tự động hóa một dịch vụ công, cần hỏi: Phần năng suất tăng thêm đó đi về đâu?

Cơ chế chia sẻ lợi ích với cộng đồng là gì? Không có câu trả lời cho câu hỏi này, “chuyển đổi số” chỉ là chuyển tô từ quan lại truyền thống sang địa chủ số.

+ Đề xuất 4: Đầu tư vào con người với tầm nhìn 20 năm, không phải 5 năm. Nông trường Sông Hậu cần 15 năm để đạt ổn định. Chuẩn bị lực lượng lao động cho kinh tế AI không thể làm trong một nhiệm kỳ.

Điều này đòi hỏi cải cách giáo dục đủ sâu để tạo ra không chỉ người dùng AI mà còn người thiết kế và kiểm soát AI — với tư duy phản biện, kỹ năng liên ngành và hiểu biết về đạo đức công nghệ.

+ Đề xuất 5: Học từ Sông Hậu điều quan trọng nhất: Trao quyền kinh tế thực sự cho đơn vị cơ sở. Sức mạnh của khoán hộ không phải ở danh hiệu hay nghị quyết — ở chỗ nó trao lại quyền kiểm soát kinh tế thực sự cho hộ gia đình trong khuôn khổ thể chế nhà nước.

Mô hình “phường XHCN” sẽ chỉ có ý nghĩa thực chất khi nó trao lại quyền kiểm soát thực sự — không phải quyền hưởng dịch vụ từ trên xuống, mà quyền tự tổ chức kinh tế, quyền kiểm soát tài nguyên địa phương và quyền hưởng lợi từ tăng năng suất — cho cộng đồng cấp cơ sở.

Câu hỏi cũ trong bối cảnh mới

Năm 1979, Trần Ngọc Hoằng đến vùng đất phèn hoang ở Cờ Đỏ với tay trắng và một câu hỏi đơn giản: Làm thế nào để mảnh đất này nuôi sống được người dân? Từ câu hỏi cụ thể đó, một mô hình cộng đồng ra đời — không hoàn hảo, nhưng có thực, đo được, và có thể học từ đó.

Năm 2026, Hà Nội, Hải Phòng và Lào Cai đang đặt câu hỏi lớn hơn nhiều: Mô hình xã hội nào phù hợp với Việt Nam trong kỷ nguyên mới? Với AI, với robot, với sự dịch chuyển của quyền lực kinh tế toàn cầu, với sự đổi thay của cấu trúc lao động và của chính ý nghĩa “làm việc” trong đời sống con người?

Viễn cảnh của Musk và lý tưởng của Marx có thể cùng hội tụ ở một đích đến: Thế giới không có khan hiếm. Nhưng giữa đích đến đó và hôm nay là hàng chục năm quyết định — về thể chế, về công nghệ, về phân phối quyền lực, về cách một cộng đồng tổ chức chính mình.

Nông trường Sông Hậu không cho chúng ta câu trả lời. Nhưng nó cho chúng ta điều quý giá hơn: Một bằng chứng rằng câu hỏi đúng, được đặt ra ở đúng bối cảnh và được trả lời với đủ sự kiên nhẫn, có thể dẫn đến những thay đổi thực sự trong đời sống hàng ngàn con người.

Đó là di sản thực sự của Sông Hậu — và đó là thách thức mà Hà Nội, Hải Phòng và Lào Cai vừa nhận lãnh.