Đâu là giới hạn quyền riêng tư được pháp luật bảo hộ?

Thái Hạo

4-7-2026

Đọc quy định này, tôi thực sự giật mình! Giật mình vì nghĩ ngay đến trường hợp hiện tại của gia đình tôi: Chúng tôi có ông nội đã gần 100 tuổi, và vì ông vẫn thích ở riêng chứ không chịu ở cùng nhà với người con nào, nên hiện tất cả con cháu đang thay nhau đến chăm sóc ông. Ngoài thời gian ban ngày lo những việc thường nhật cho một người già, tối chúng tôi thường ngủ lại với ông.

Nay, với quy định này, mỗi khi con hoặc cháu ngủ lại với bố/ ông để trông nom chăm sóc thì đều phải khai báo? Hầu hết các con của ông đều ở gần, có người chung ngõ, chung bờ rào, chỉ vài bước chân là đến, vậy nhưng vẫn phải khai báo?

Có người sẽ bảo, những trường hợp như gia đình tôi thì nhà nước nào mà khắt khe yêu cầu khai báo làm gì! Nhưng không, “luật là luật”! Lúc vui, người thực thi công vụ có thể “bỏ qua”, nhưng ai mà cấm được lúc 12 giờ đêm công an khu vực đến kiểm tra và phạt ông tôi từ 500.000 – 1.000.000 đồng?

Với quy định này, việc cháu qua ngủ với ông, con gái về ngủ với mẹ, bố đến ngủ nhà con trai, người yêu ở lại qua đêm, nếu không khai báo đều có thể bị phạt. Điều tôi băn khoăn là, đâu là giới hạn quyền riêng tư được pháp luật bảo hộ?

Tất nhiên tôi hiểu, một quy định như thế này có lẽ phục vụ mục tiêu bảo vệ an ninh trật tự, giữ cho xã hội bình yên, ngăn ngừa các tình huống xấu. Tuy nhiên như ta có thể hình dung, những người có ý định phạm pháp sẽ thường không tuân thủ việc khai báo, trong khi người tuân thủ lại là người tôn trọng luật pháp. Các loại tội phạm nghiêm trọng như trốn truy nã, buôn ma túy, lừa đảo, giết người… có lẽ sẽ không đi khai báo! Vậy những quy định thế này có “phát huy hiệu quả” để giúp đạt được kỳ vọng mà quy định mong muốn hay không?

Trong khi đó, như tôi hình dung, một quy định như vậy sẽ mang theo một chi phí xã hội rất lớn. Nếu mỗi năm có hàng chục triệu tờ khai báo (dù là điện tử), thì phải xây dựng và nâng cấp hệ thống CNTT, lưu trữ dữ liệu, bảo mật, duy trì máy chủ, đào tạo cán bộ, hỗ trợ kỹ thuật, xử lý các trường hợp khai sai, khai thiếu, phải có nhân lực đủ lớn để thực thi trên thực địa – nếu không sẽ dẫn đến tình trạng “nhờn luật”.

Ví dụ nhỏ, nếu chỉ 10% dân số mỗi năm có người thân hoặc bạn bè đến ngủ lại 5 lần, thì sẽ có: 10 triệu người × 5 lượt = 50 triệu lượt khai báo/năm. Nếu mỗi lần chỉ mất 3 phút (mở VNeID, nhập thông tin, xác nhận…), thì 50 triệu × 3 phút = 150 triệu phút, tương đương khoảng 2,5 triệu giờ lao động. Nếu quy đổi một giờ lao động bình quân khoảng 60.000 đồng, thì riêng thời gian của người dân đã có giá trị khoảng: 2,5 triệu giờ × 60.000 ≈ 150 tỷ đồng/năm. Và nếu trong số này chỉ vài trường hợp là hữu ích trong việc phát giác và xử lý tội phạm, thì chi phí bỏ ra có tương xứng hay không? Có biện pháp nào tối ưu hơn mà vẫn đảm bảo quyền riêng tư của người dân không?

Trở lại với ví dụ gia đình tôi. Việc mỗi tối chúng tôi đến ngủ để chăm ông nội mình đều phải khai báo với nhà nước, nó gây nên cảm giác rằng đời sống riêng tư và mối quan hệ huyết thống đang bị hành chính hóa một cách ngột ngạt và khó chịu. Không làm thì “vi phạm pháp luật” và có thể bị kiểm tra và phạt bất cứ lúc nào, mà làm thì thấy thật không bình thường!

Một người đến ngủ lại nhà người yêu, đó là một việc hết sức riêng tư và tất nhiên không ai muốn “khai báo” điều đó với bất kỳ ai cả, nhưng với quy định này, người ta buộc phải khai báo. Những mối quan hệ như huyết thống, bạn bè, tình cảm nếu bị hành chính hóa sẽ gây nên một sự e ngại, khó xử sâu rộng trong xã hội.

Nếu quy định này được thực thi “nghiêm minh” thì như đã nói, tổng chi phí sẽ rất lớn, còn không thì phản tác dụng: Làm giảm ý thức thượng tôn pháp luật khi tính khả thi bị hạn chế. Không những thế, nó ảnh hưởng đến tâm lý xã hội và các quan hệ lành mạnh giữa người và người khi người ta buộc phải từ chối nhau hay ngại làm phiền nhau.

Trong nhiều trường hợp, vì đề cao và bảo vệ quyền riêng tư, không muốn phải khai báo với ai cả, người ta đành phải “tạm biệt” nhau, trong khi vì tình cảm, họ đang rất muốn ở lại với nhau. Đây cũng có thể là một “tác động không mong muốn” của một chính sách: Làm méo mó các quan hệ đời thường. Đây cũng là chưa nói, với quy định này, người thực thi nhiệm vụ có quyền vào kiểm tra lưu trú bất cứ nhà ai lúc 1 giờ sáng khi hộ gia đình ấy đang ngon giấc. Nó gây ra mối bất an mang tính xã hội.

Mỗi lượt khai báo có thể tạo ra dữ liệu như ai, ở đâu, thời gian nào, với ai. Đây là dữ liệu rất nhạy cảm; nếu bị lộ, bị truy cập trái phép, hoặc sử dụng sai mục đích, thì hậu quả có thể lớn. Đó là lý do nhiều nước rất thận trọng khi mở rộng phạm vi thu thập dữ liệu.

Trước các tình huống được nêu làm ví dụ như trên, các cơ quan nhà nước phải trả lời tường minh được rằng, có bằng chứng thực nghiệm nào chứng minh rằng việc khai báo lưu trú của người thân, bạn bè giúp giảm tội phạm hoặc tăng an ninh ở mức đủ lớn để biện minh cho việc hạn chế quyền riêng tư của hàng chục triệu người dân hay không?

Tôi còn nhiều băn khoăn, ví dụ tại sao việc một người “ở lại qua đêm” lại “nguy hiểm hơn việc ở lại ban ngày? Tới ở chơi suốt 16 tiếng, đến 23 giờ thì ra về, có dữ liệu nào chứng minh rằng khoảng thời gian từ 23 giờ đến sáng là cần khai báo hơn phần còn lại của ngày? Rồi theo logic, việc ghi âm cuộc gọi, kiểm tra tin nhắn, hay thậm chí là khai báo gặp gỡ, ăn uống, cũng có thể được biện minh vì lý do an ninh trật tự hay không?

Tôi rất hiểu rằng nếu dữ liệu được sử dụng đúng mục đích, nó có thể giúp truy tìm người mất tích, xác minh nhanh nghi phạm, hỗ trợ cứu hộ, xác định người có mặt tại hiện trường, v.v.. Và có lẽ cũng như tôi, không ai phản đối những mục tiêu bảo vệ an ninh ấy.

Nhưng, tóm lại, trong một nhà nước pháp quyền, mọi hạn chế quyền công dân đều phải vượt qua các câu hỏi cơ bản, như: Thứ nhất, biện pháp này có thực sự hiệu quả hay không? Thứ hai, Nhà nước có bằng chứng định lượng nào chứng minh hiệu quả đó lớn hơn chi phí xã hội mà hàng chục triệu người dân phải gánh chịu hay không? Thứ ba, có tồn tại biện pháp nào ít xâm phạm quyền riêng tư hơn nhưng vẫn đạt được cùng mục tiêu hay không?

Tôi nghĩ, nếu những câu hỏi này chưa được trả lời bằng dữ liệu và đánh giá tác động, thì lời giải thích “vì an ninh” mới chỉ là một mục tiêu chính đáng, chứ chưa đủ để biện minh cho chính biện pháp ấy. Bởi thế, vì lợi ích tổng thể của xã hội, những quy định thế này rất cần cân nhắc một cách kỹ lưỡng, thận trọng.