Tiếng làng ven sông trước ngày đổi thay (Kỳ 1)

Mai Phan Lợi

27-5-2026

(Loạt ghi chép tổng hợp — 5 kỳ)

Kỳ 1: Đêm trước đổi thay

Tiếng chuông chùa Bồ Đề và tờ giấy mời hỏa tốc

27/5/2026. Hà Nội nóng như chảo lửa. Dọc bờ sông Hồng, từ Tây Hồ xuống Thanh Trì, những ngôi làng bãi bồi đang sống những ngày cuối cùng của sự yên tĩnh…

Có hai tờ giấy mời đang lưu hành trong cùng một chiều muôn hôm qua, 26/5/2026. Cả hai đều có dấu đỏ, chữ ký đen, và mục đích liên quan đến cùng một dự án: Trục Đại lộ Cảnh quan Sông Hồng.

Tờ thứ nhất: Giấy mời số 43-GM/ĐU, Đảng ủy phường Bồ Đề, đóng dấu đỏ to “HỎA TỐC”, họp lúc 14h chiều 27/5/2026 — tức là buổi chiều ngày hôm nay — tại số 101 phố Ái Mộ.

Thành phần được mời: Thường trực Đảng ủy, Phó Chủ tịch UBND phường, tổ đại biểu HĐND, cụm trưởng cơ sở đảng, Ban công tác 35 phường, Trưởng phòng Kinh tế – Hạ tầng, Ban Quản lý dự án, Ban Thường trực MTTQ, cán bộ Xây dựng Đảng, và Bí thư, tổ trưởng, tổ phó các chi tổ dân phố thuộc các tổ 8, 10, 34, 35, 36, 38 cụm Ngọc Thụy; TDP số 27 cụm Ngọc Lâm.

Mục đích, ghi rõ: “Thông tin và tuyên truyền Dự án đầu tư xây dựng Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng trong Quy hoạch tổng thể Thủ đô với tầm nhìn 100 năm.”

Không một đại diện người dân thường trong danh sách. Không ai từ thôn Bắc Biên — nơi hơn 1.000 hộ đang nắm giữ số phận của chính mình trong cuộc họp này.

Tờ thứ hai: Giấy mời số 258/GM-UBND, UBND xã Thanh Trì, ngày 25/5/2026. Thời gian: 19h30 tối 27/5, tại Nhà Văn hóa Thôn 1 Yên Mỹ. Thành phần: Đại biểu thôn 1, 2, 3 Yên Mỹ — Bí thư chi bộ, Trưởng thôn, Phó Trưởng thôn, Trưởng ban CTMT, Chi hội trưởng các chi hội đoàn thể.

Và đặc biệt: “Đại diện nhân dân — đề nghị các thôn thống nhất mời đại diện nhân dân các thôn để đảm bảo cơ sở vật chất hội trường thôn. Dự kiến mỗi thôn mời 50 đại biểu nhân dân.”

Lần đầu tiên, người dân bãi sông được mời — không phải để “nghe tuyên truyền” mà để “lắng nghe ý kiến nhân dân.”

Hai cuộc họp trong một ngày, cách nhau vài tiếng: Buổi chiều 14h, cán bộ Bồ Đề ngồi họp nội bộ “tuyên truyền dự án” — không một đại diện dân thường. Buổi tối 19h30, người dân thôn Yên Mỹ lần đầu tiên được ngồi xuống để nói.

I. TIẾNG NÓI ĐẦU TIÊN TỪ LÀNG ĐẠI LAN

Hôm qua, trong nhóm Facebook “Làng Đại Lan, Nam Phù” với hàng nghìn thành viên, một người tên Trần Tân đăng bài lên lúc 15h29:

“Mời cái kiểu hôm nay thông báo, mai đòi mở họp để đánh úp dân, không ai kịp chuẩn bị đúng chỉ có ở Việt Nam! Lại còn chỉ mời đại diện khu lẫn nhau, không mời dân là biết làm ăn như nào rồi đấy! Dân sông hồng kéo tới phản ánh ý kiến nhé! Dân kêu oan quá nên phải tổ chức họp nội bộ tuyên truyền dự án! Nát quá nát! Chúng ta kéo đến yêu cầu giải thích, yêu cầu giữ nhà dân, khu dân cư hiện hữu thôi các bác ơi!”

Bài đăng đạt 448 lượt thích và 77 bình luận trước khi trời tối.

Anh Trần Tân không phải người phá rối. Đọc kỹ bài viết của anh, người ta thấy một người biết đọc văn bản, biết so sánh, và biết phân biệt giữa “lắng nghe ý kiến” và “tuyên truyền chủ trương.” Anh đã đọc giấy mời của Đảng ủy phường Bồ Đề, nhận ra không có dân trong danh sách, và kêu gọi mọi người chuẩn bị tinh thần.

Đây là thế hệ bãi sông Hồng của năm 2026: họ có Facebook, có nhóm Zalo, có con cái học đại học biết đọc văn bản pháp lý. Họ không thụ động chờ thông báo.

Và họ gọi “đánh úp” đúng là “đánh úp.”

II. BẮC BIÊN — NGÀN NĂM TRƯỚC ĐÊM HỌP

Cách Ái Mộ chừng 2 km, làng Bắc Biên nằm ngoài đê, sát sông Hồng, thuộc phường Bồ Đề, quận Long Biên.

Buổi chiều tháng 5, ánh nắng nghiêng chói qua cổng đình Phúc Xá. Đình làng Bắc Biên — tên chữ là Phúc Xá — đứng từ bao đời trên mảnh đất bãi bồi ven sông, mái ngói rêu phong, sân đình rộng bằng phẳng. Từ đình nhìn ra là cổng chùa Linh Sơn, và xa hơn là mặt nước sông Hồng cuộn đỏ phù sa.

Cụ Nguyễn Văn Chính, sinh năm 1951, người am tường Hán Nôm và văn hóa cổ của địa phương, vẫn thường ngồi dưới bóng cây đại trong sân đình. Ông đã ngồi đây từ thuở còn nhỏ, theo cha vào đình xem các cụ đọc sắc phong. Ông đã ngồi đây khi con ông ra đời, khi cháu ông bước đi những bước đầu tiên. Ông ngồi đây hôm nay và nói về điều ông lo sợ nhất không phải là mất nhà.

“Mất nhà thì còn xây lại được. Mất đình này, mất chùa này, mất lễ rước nước tháng 3 này — không xây lại được. Vì đình không phải là cái nhà. Đình là nơi ba, bốn trăm năm trước cha ông chúng tôi đứng cầu mưa thuận gió hòa. Nơi nghi lễ rước nước tế thánh diễn ra. Những điều đó không có địa chỉ nào khác. Chỉ có ở đây.”

Lễ hội truyền thống làng Bắc Biên diễn ra từ mồng 6 đến mồng 10 tháng 3 âm lịch hàng năm, với nghi thức rước nước tế thánh trên sông Hồng và rước văn bằng chữ Hán Nôm. Đội bát âm cử nhạc réo rắt, đội cầm cờ bát quái, hàng tàn lọng tía rợp một góc trời ven bờ sông bãi. Đây không phải màn trình diễn cho khách du lịch. Đây là cuộc gặp gỡ hàng năm của người sống với người đã khuất, của hiện tại với nghìn năm lịch sử.

Nghi lễ này không thể “tái định cư.” Không thể mang đến địa chỉ mới, mang lên chung cư và tiếp tục. Nó chỉ sống khi người thực hiện nó đang đứng trên đúng mảnh đất mà cha ông họ đã đứng.

III. BỒ ĐỀ — KHI HAI CÂY BỒ ĐỀ ĐỐI XỨNG VỚI THÁP BÁO THIÊN

Phường Bồ Đề nhận tên từ hai cây bồ đề cổ thụ ngày xưa — cao đến nỗi từ bờ đông sông Hồng có thể nhìn thấy ngang bằng với đỉnh tháp Báo Thiên ở Kinh thành Thăng Long bờ tây. Trục tâm linh đó tồn tại từ thời Lý — hai bờ sông nối nhau qua cây và tháp, qua không gian thiêng liêng không cần cầu bê tông.

Chùa Bồ Đề — Thiên Sơn tự — tọa lạc trên bãi bồi ven sông, cách chân cầu Chương Dương 500 mét. Tương truyền được xây trên đất dinh Bồ Đề của Lê Lợi khi vua bao vây thành Đông Quan năm 1427. Sử cũ chép: “Vua làm lầu nhiều tầng ở dinh Bồ Đề trên bờ sông Lô, cao bằng tháp Báo Thiên, hàng ngày ngự trên lầu quan sát vào trong thành xem giặc làm gì.”

Bờ đông sông Hồng — vùng đất mà chiều nay Đảng ủy phường Bồ Đề sẽ họp “tuyên truyền dự án” — là nơi Lê Lợi đứng nhìn vào kinh thành để giải phóng đất nước.

Gần 600 năm sau, người dân của mảnh đất đó đang nhìn sang bờ tây và tự hỏi: cái gì sẽ biến mất khỏi nơi họ đang đứng?

IV. NGHỊCH LÝ CỦA MỘT NGÀY NẮNG CHÁY

Cùng hôm qua, một văn bản khác cũng đang lưu hành trong hệ thống hành chính Hà Nội — ít người biết hơn nhưng quan trọng không kém.

Ngày 18/5/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành công văn số 4917/BNNMT-ĐĐ, đề nghị UBND TP Hà Nội cấp phép khoan khảo sát địa chất trong phạm vi bảo vệ đê hữu Hồng và đê tả Hồng để thực hiện dự án. Cụ thể: 60 hố khoan, gồm 51 hố trên tuyến đê hữu Hồng và 09 hố trên tuyến đê tả Hồng. Đường kính hố khoan D110-127mm.

Dự án Trục Đại lộ Cảnh quan Sông Hồng đã khởi công ngày 19/12/2025. Đến ngày 18/5/2026 — tức là gần 5 tháng sau lễ khởi công — Bộ Nông nghiệp mới có ý kiến về cấp phép khoan khảo sát địa chất đê.

Đây không phải lỗi kỹ thuật nhỏ. Địa chất đê là điều kiện tiên quyết để tính toán tác động của mọi công trình xây dựng ven sông lên hệ thống đê điều. Khoan khảo sát sau khi khởi công không phải là “làm thêm để chắc chắn hơn” — đó là bằng chứng rằng bước quan trọng nhất trong quy trình an toàn đã bị bỏ qua.

Tối 27/5/2026, khi người dân thôn Yên Mỹ lần đầu tiên được mời lên nói, và khi Đảng ủy phường Bồ Đề đã họp “tuyên truyền” cho cán bộ từ chiều và đã tan, thì đất dưới chân mọi người — cả người nói lẫn người nghe — vẫn chưa được khảo sát đủ để biết có thể xây gì trên đó mà không ảnh hưởng đến hành lang thoát lũ.

Đây là điểm khởi đầu của loạt ghi chép này: không phải từ những bản đồ quy hoạch đẹp hay những số liệu đầu tư hoành tráng, mà từ ngày 27/5/2026 — ngày nắng lửa mà tiếng nói đầu tiên của người dân bãi sông chính thức được cất lên, dù muộn hơn rất nhiều so với lẽ ra phải như vậy.

__________