Trịnh Thu Tuyết
10-12-2025
Mấy [hôm] nay tôi nhận được rất nhiều tâm tư của đồng nghiệp, bạn bè, học trò cũ…, nhiều nhất là những câu hỏi của học sinh 2k7, khóa học trò lớp 12 đầu tiên học chương trình 2018, bộ sách Kết nối tri thức với cuộc sống. Tất cả đều xoay quanh vấn đề thời sự của văn học, cụ thể là cách đánh giá về tiểu thuyết ‘Nỗi buồn chiến tranh’ và tác giả Bảo Ninh. Không tiện trả lời riêng từng em, tôi chia sẻ đôi điều hỏi đáp ở đây.
1/ Tác phẩm có xuyên tạc sự thật hay không?
– Trái đất luôn có hai nửa ngày đêm sáng tối. Có người hân hoan ngắm ánh sáng rạng rỡ của bình minh; có người buồn bã suy ngẫm về hoàng hôn và bóng tối của lụi tàn – cả hân hoan và buồn bã đều là những trạng thái cảm xúc bình thường trước từng phần sự thật của thế giới xung quanh.
Nhà văn cũng vậy, họ không phải người chép sử, không có nhu cầu tái hiện một hiện thực/ sự thật toàn vẹn, cả hai xu hướng “bình minh” và “hoàng hôn” đều chỉ lựa chọn tái hiện, suy ngẫm, triết luận về một phần sự thật có tác động mãnh liệt tới họ – “một phần sự thật” là sự thật chưa toàn vẹn, hoàn toàn khác với xuyên tạc sự thật! Đừng né tránh nỗi buồn khi nó là một phần của cuộc sống!
2/ Viết về nỗi buồn đau của một cuộc chiến tranh có phải là phản bội hay không?
– Những câu văn mở đầu truyện ngắn Rừng xà nu đã tái hiện sự khốc liệt đáng sợ của chiến tranh khi “Làng ở trong tầm đại bác của đồn giặc […]. Hầu hết đạn đại bác đều rơi vào ngọn đồi xà nu cạnh con nước lớn”. Cả “làng” và “đồi xà nu” đều là hình ảnh bình dị, hiền lành của sự sống – con người và cây cỏ sinh ra, lớn lên, già đi, và chết, đó là quy luật bình thường, tự nhiên của sinh lão bệnh tử, thành trụ hoại diệt. Nhưng khi con người đang sống, cây cỏ đang tốt tươi, rời rợi sự sống, không dưng bị hủy diệt bởi ngoại lực từ ý chí chủ quan của con người thì đó là những cái chết trái tự nhiên, phi nhân tính!
Cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt từng khẳng định chiến thắng 30-4 là vĩ đại nhưng người Việt Nam cũng “đã phải trả giá cho chiến thắng đó bằng cả nỗi đau và nhiều sự mất mát”, và ngày 30-4 “có hàng triệu người vui mà cũng có hàng triệu người buồn” (Theo Báo Công an thành phố Hồ Chí Minh, ngày 30/4/2022).
Như vậy, chiến tranh, với tất cả những sự khốc liệt, tự nó đã buồn. Buồn tới mức sau khi kết thúc chiến tranh, bao người rưng rưng niềm vui cùng ca từ dịu dàng của Văn Cao: “Mùa bình thường mùa vui nay đã về…” – chỉ cần cuộc sống trở lại bình thường “với khói bay trên sông, gà đang gáy trưa bên sông, một trưa nắng cho bao tâm hồn” đã là hạnh phúc!
Cho nên, các tác phẩm văn học, nghệ thuật dù viết về niềm vui hay nỗi buồn, nỗi đau…, dù là khúc khải hoàn Đất nước trọn niềm vui (Hoàng Hà) hay ca khúc Đất nước (Phạm Minh Tuấn) với nỗi đau của bao người mẹ “Ba lần tiễn con đi, hai lần khóc thầm lặng lẽ/ Các anh không về, mình mẹ lặng yên”…, đó là những cách khác nhau nhưng đều thể hiện thái độ trân trọng, thủy chung và niềm tri ân sâu sắc với quá khứ đau thương và hào hùng của dân tộc.
Tôi đã hai lần tổ chức cho học trò đi thăm Nghĩa trang Trường Sơn, Thành cổ Quảng Trị, Ngã ba Đồng Lộc… Nước mắt học trò tôi rơi trên cỏ non Thành cổ ngày xưa, những lời nhắc xúc động của các em về sự trưởng thành ngày nay… khiến tôi yên tâm là mình đã đúng khi đưa các em tới với nước mắt, nỗi buồn, lòng biết ơn… thay vì một chuyến picnic với lửa trại, đánh bài, KFC, trà sữa và teambuilding!
Đừng sợ nỗi buồn, nếu nỗi buồn ấy giúp con người thêm thấu hiểu cái giá của bình yên, để biết tri ân và biết sống cho xứng đáng!
3/ Có đánh tráo khái niệm “chiến tranh” không?
– Chiến tranh vệ quốc là sự lựa chọn cuối cùng của một dân tộc khao khát hoà bình, bất đắc dĩ phải cầm súng chiến đấu vì hoà bình! Những người lính trong tác phẩm đã từ biệt gia đình, quê hương, trường đại học… lên đường nhập ngũ; họ đã chiến đấu dũng cảm, đã kéo địch về phía mình để bảo vệ đồng đội, đã quyết liệt can ngăn sự ngã lòng của đồng đội, đã vượt qua mọi sinh tử để đi tới tận cùng cuộc chiến, đến cửa dinh Độc lập ngày 30/4, cùng cả dân tộc! Họ sẵn sàng hi sinh tất cả vì mục đích chính nghĩa của cuộc chiến tranh vệ quốc, đó là sự thật – nhưng những vết thương chiến tranh nhức buốt trên thân thể, đau đớn trong tâm hồn họ cũng là sự thật. Họ có thể không thoát khỏi những nỗi đau ấy, và họ viết về đau thương, mất mát chỉ để thiết tha bày tỏ khát vọng được sống bình yên, hạnh phúc, yêu thương!
Hãy đọc lại ba câu thơ của Thanh Thảo trong trường ca Những người đi tới biển:
“… Chúng tôi đã đi không tiếc đời mình
(Nhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếc)
Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc?”
Câu thơ thứ hai đặt trong ngoặc đơn, như một lời thì thầm buồn bã, nhưng trước và sau lời thì thầm rất thật, đầy nhân tính ấy, vẫn là hai câu thơ hào hùng của những người chiến sĩ kiên cường sẵn sàng hi sinh tất cả cho cuộc chiến tranh chính nghĩa. Nỗi buồn không phủ nhận sự hào hùng và ngược lại!
Cho nên, đừng lấy nỗi buồn làm tiêu chí xác định mục đích của chiến tranh! Bởi chiến tranh thực sự rất buồn!
Xin trích lại Nguyên Ngọc
“Cuốn sách này là sự nghiền ngẫm về chiến thắng, ý nghĩa và giá trị to lớn và dữ dội của chiến thắng; nó chỉ cho chúng ta biết rằng chúng ta đã làm nên chiến công vĩ đại thắng Mỹ với cái giá ghê gớm đến chừng nào
Cuốn sách nói thống thiết một điều hoàn toàn ngược lại: chính sự quên lãng, sự hớn hở một cách thản nhiên và dễ dãi với chiến thắng, với cái giá hàng triệu đồng đội của anh đã phải trả cho chiến thắng và hòa bình hôm nay, mới là ác. Là sự hớn hở vô ơn không thể tha thứ
(đây là phần “triệu người buồn” trong nhận định của Thủ tướng Võ Văn Kiệt)
Không có sự “sám hối” nào ở đây cả
Chiến tranh giải phóng, chính nghĩa của chúng ta đã làm bộc lộ vẻ đẹp sâu xa của tâm hồn, tư cách người lính cách mạng”
Nhắc lại nhận định của 1 người hiểu vấn đề: Sự thật cứ sờ sờ ra đó, thằng nào thích cãi ( nội hay không nội …) thì , một, là thằng đại ngu, hai, là thằng bị thần kinh
Không có chính nghĩa nào trong cuộc nội chiến N-B cả đâu cô giáo TTT ơi. Và anh bộ đội mB vào Nam đánh nhau với người lính VNCH hoàn toàn không “bất đắc dĩ” gì cả mà những thanh niên mười tám đôi mươi ra đi kiểu “sinh bắc tử nam” là do lịnh của HN “.
Sau năm mươi năm, hàng ngàn trang hồi ký của vài mươi tác giả , biết bao người đã nhìn ra sự thật – sự giả, trắng ra trắng – đen ra đen ( kể cả những cán bộ lão thành ). Thế mà cô giáo cứ như người lạc giữa rừng Trường Sơn.
Khổ thay cho cô giáo !
Hãy đọc lại đoạn này của Trịnh Thu Tuyết, sẽ thấy nó cực kì vô lý, áp đặt, nguỵ biện :
“– Chiến tranh vệ quốc là sự lựa chọn cuối cùng của một dân tộc khao khát hoà bình, bất đắc dĩ phải cầm súng chiến đấu vì hoà bình! Những người lính trong tác phẩm đã từ biệt gia đình, quê hương, trường đại học… lên đường nhập ngũ; họ đã chiến đấu dũng cảm, đã kéo địch về phía mình để bảo vệ đồng đội, đã quyết liệt can ngăn sự ngã lòng của đồng đội, đã vượt qua mọi sinh tử để đi tới tận cùng cuộc chiến, đến cửa dinh Độc lập ngày 30/4, cùng cả dân tộc! Họ sẵn sàng hi sinh tất cả vì mục đích chính nghĩa của cuộc chiến tranh vệ quốc, đó là sự thật –”
Hàng vạn người lính cộng sản BV vào Nam đánh nhau với lính VNCH là vì cuộc chiến tranh vệ quốc sao ?! “Vệ” cái quốc nào vậy ? Mỹ đâu có định xâm lược VN ( tính cả mB lẫn mN ) .
Vậy bộ đội mB giải phóng cho ai? GPMN ư? Có thật mN cần giải phóng sao ?
Chính Lê Duẩn gọi là cuộc nội chiến kia mà.
Nam-Bắc đánh nhau mấy mươi năm là vì lòng tham vô hạn độ của con người, muốn thâu tóm cả giang sơn về một mối mà bất chấp sinh mạng của hàng vạn con người ở cả hai miền phải vùi thây từ rừng sâu núi thẳm đến đồng bằng, duyên hải.
Hãy đọc lời của Bảo Ninh, trả lời Báo, phát thanh, TV Nghệ An:
““Chúng ta không chọn chiến tranh, mà đủ loại kẻ thù xâm lược đã nhắm vào đất nước ta để gây chiến và xâm lăng.
Cho nên phần đông người Việt mình thuộc các thế hệ đã trải qua thời thanh niên trong những năm từ Cách mạng 1945 cho tới năm 1990 khi chiến tranh biên giới kết thúc, đã chọn dâng hiến tuổi trẻ của mình và cả đời mình cho công cuộc đấu tranh giành và bảo vệ nền độc lập tự do của Tổ Quốc”.
Anh ta tỏ ra không trung thực, nghĩa là chỉ đứng về phe thắng cuộc để tìm đất sống và sự vinh danh mà thôi. Nên NBCT của anh ta có thế nào thì cũng chẳng cần phải quan tâm thái quá.
Bài viết của cô giáo TTT chỉ để giảng cho HS lớp 12, một đối tượng cần thi tốt nghiệp ( và muốn tốt nghiệp thì không thể làm bài khác ý cô giáo ) và không có điều kiện phản biện, phản hồi .
Ai đã từng là người lính trực tiếp tham chiến trên chiến trường, khoảng cách giữa ta với địch chỉ tính bằng mét , mới thẩm thấu được tác phẩm ” Nỗi buồn chiến tranh ” của nhà văn Bảo Ninh . Đó là suốt ngày đêm chỉ nghe tiếng gào rú của máy bay, đạn pháo, đạn tăng , đạn đại liên , hỏa tiễn ..Đó là người lính bị đốt cháy do bom Na pan , đạn M72 , B40, B41 , ĐKZ ..thân thể ngã gục , da bị cháy sạm và thân thể quắt queo , chân tay bị cụt , mắt bị đui mù .. máu và nước mắt trộn với bùn đen ..Đã là Chiến tranh là chết chóc, mất mát, tang thương . Dù được cho là chính nghĩa hay phi nghĩa ..Đau buồn – Đó chính là sự thật trần trụi của chiến tranh . Vì vậy, không ai muốn chiến tranh !
“Chiến tranh vệ quốc là sự lựa chọn cuối cùng của một dân tộc khao khát hoà bình, bất đắc dĩ phải cầm súng chiến đấu vì hoà bình”
Sự thật cứ sờ sờ ra đó, thằng nào thích cãi ( nội hay không nội …) thì , một, là thằng đại ngu, hai, là thằng bị thần kinh
ba câu thơ của Thanh Thảo trong trường ca Những người đi tới biển:
“… Chúng tôi đã đi không tiếc đời mình
(Nhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếc)
Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc?”
Câu thơ thứ hai đặt trong ngoặc đơn, như một lời thì thầm buồn bã, nhưng trước và sau lời thì thầm rất thật, đầy nhân tính ấy, vẫn là hai câu thơ hào hùng của những người chiến sĩ kiên cường sẵn sàng hi sinh tất cả cho cuộc chiến tranh chính nghĩa. Nỗi buồn không phủ nhận sự hào hùng, mà là ngược lại!”