1-5-2025
50 năm kết thúc cuộc chiến dài và khốc liệt nhất trong nửa sau thế kỷ 20 của loài người và cũng là cuộc chiến gây nhiều đau thương mất mát nhất cho dân tộc Việt Nam trong cả chiều dài lịch sử của dân tộc này. Những thắng lợi thực sự huy hoàng nhưng những mất mát cũng thật khủng khiếp.
Ngày hôm qua quả thật là một ngày rất vui cho đa số người Việt Nam, mà hầu hết đều sinh ra và lớn lên sau chiến tranh. Mình thấy điều đó qua những chia sẻ đầy tự hào của bạn bè trên Facebook, qua những hình ảnh đầy tự hào về một Sài Gòn, một thành phố Hồ Chí Minh trẻ trung, tràn đầy sự tự tin vào nội lực của họ, vào sự phát triển của tương lai, rực rỡ dưới những làn pháo hoa thật sự rất đẹp. Đó là một niềm vui lớn, là cảm giác biết ơn những người đã hy sinh để chúng ta có hoà bình, và biết ơn hoà bình để chúng ta có thể xây dựng tương lai.
Dù vậy, mình vẫn mong là dịp này chúng ta sẽ được nghe tới những diễn ngôn (narrative) đa dạng hơn, của các chứng nhân cuộc chiến, từ cả bên thắng và bên thua, những niềm vui và những giọt nước mắt, hạnh phúc và đau thương… đi cùng với sự kết thúc cuộc chiến tranh tàn khốc và vĩ đại này. Các chứng nhân của cuộc chiến đó đang ngày càng ít đi, và rồi lịch sử liệu có trở thành một câu chuyện, một cách kể chuyện đã được vạch ra từ trước, do bên thắng cuộc kể lại?
Tại sao chiến tranh Việt Nam lại tạo ra một cái gọi là hội chứng chiến tranh Việt Nam trong lòng nước Mỹ? Đó là vì người Mỹ coi đó là một vết thương chiến tranh, và bằng cách nói về nó, đối xử với nó như những di chứng, những sang chấn, những vết thương lòng, họ mới có thể thực sự hiểu và vượt qua nó. Mình nghĩ là ở Việt Nam, cái di chứng chiến tranh đó nó còn nặng nề và kinh khủng hơn ở Mỹ gấp nhiều lần. Nhưng hầu như là, các vết thương ấy chỉ được vá víu lại và người ta cố gắng tránh nhắc đến nó. Không có chỗ cho người thua trận kể về những nỗi đau của họ. Và với cả người thắng, các narrative được phổ biến cũng có tính đồng dạng. Những điều đó thực sự sẽ ngăn cản sự thấu hiểu và lòng thấu cảm của người nghe, và sẽ khiến cho một sự hoà hợp và hoà giải dân tộc thực sự, tha thứ cho người và tha thứ cho mình, là những thứ không thể nào đến được. Thậm chí nó còn có thể tạo ra hố ngăn cách lớn hơn nữa (hãy nghe ngôn từ lớp trẻ bây giờ sử dụng để nói về “phía bên kia”, bạn có thể thấy sự hoà hợp-hoà giải ngày càng xa vời hơn bao giờ hết). Chúng ta cần những câu chuyện kể chân thực, những người kể mà không e dè, không ngại phán xét hay sợ hậu quả, những người nghe không vội vàng phán xét, mà lắng nghe để hiểu, để chạm. Và một ngôn ngữ giao tiếp phi bạo lực trong quá trình đó.
Tất nhiên bạn có thể nói: hiện giờ có thực sự cần hoà hợp, hoà giải không? Việt Nam đang lớn mạnh, phát triển, hoà bình, làm bạn với tất cả các nước. Nếu chỉ nhìn vào kinh tế hay sự thực dụng thì có lẽ cũng không cần thực. Việt Nam chưa giàu nhưng cũng không ở vị thế phải quá cần những dòng kiều hối của người xa xứ như chừng 20 năm trước. Nhưng nên nhìn xa hơn lý do kinh tế. Đó trước hết là việc nhìn vào chính lòng mình, trung thực với lòng mình, và chạm vào những cảm xúc đang bị chôn vùi bên trong, bị những thứ như tư tưởng, ý thức, lòng tự hào, sự tự ái… cố gắng che đậy. Mình nghĩ với mỗi cá nhân hay là với mỗi dân tộc, phải dám làm điều đó thì mới thực sự là một dân tộc lớn và trưởng thành. Nếu không thì lại như lời của Tản Đà “nước bốn ngàn năm vẫn trẻ con”, và những bi kịch trong tương lai (vì dù có nói thế nào thì chiến tranh vẫn luôn luôn là thứ bi kịch khủng khiếp nhất) hoàn toàn có khả năng sẽ lặp lại.
