Thận Nhiên
31-12-2025
Trong một status trên Facebook mới đây, khi nói đến ông Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh, tôi đọc được người viết status gọi ông ấy là “cụ”. Tôi thấy điều này rất phổ biến: Các lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam thường được gọi là “cụ”.
Mà không chỉ các cụ trong Đảng, tôi nhớ tổng thống Ngô Đình Diệm của nền Đệ Nhất Cộng Hòa của miền Nam Việt Nam cũng được gọi là “Cụ Diệm” như chủ tịch Hồ Chí Minh là “Cụ Hồ” của miền Bắc. Và hiện nay, tổng thống Donald Trump thỉnh thoảng cũng được gọi là “cụ” trong cộng đồng người Việt, và là “the spiritual father of the American people” (“vị cha tinh thần của nhân dân Hoa Kỳ” – do Nick Adams, trong hình), tương đương hay rất gần với hình tượng “cha già dân tộc” trong văn hóa Việt.
Cách gọi các lãnh đạo là “cụ” và “cha” là một hiện tượng thú vị, đáng để suy nghĩ từ nhiều góc nhìn khác nhau, chứ không chỉ thuần túy là vấn đề xưng hô tôn kính.
Trong tiếng Việt, “cụ” vốn là cách gọi dành cho người cao tuổi, gắn liền với uy tín, bề dày trải nghiệm, và đạo lý tôn ti. Khi dùng cho lãnh tụ/ lãnh đạo, nó kích hoạt một quán tính văn hóa: Xem quyền lực chính trị như quyền lực của bậc trưởng thượng trong gia đình hay dòng họ. Điều này khiến những tương quan trong chính trị được gia đình hóa, và đạo đức hóa, thay vì là một không gian của trách nhiệm công quyền thuần túy.
Gọi là “cụ”, là “cha” không chỉ mô tả tuổi tác, mà còn ngầm trao cho nhân vật đó thẩm quyền đạo đức. Người nghe dễ mặc định rằng “cụ” và “cha” là bậc đáng kính, không bao giờ sai, thậm chí nó vô hiệu hóa tinh thần phản biện, vì việc phê bình/ phê phán “cụ” hay “cha” là rất hỗn láo, thậm chí… bất hiếu. Từ đó, việc gọi này tạo ra tương quan và khoảng cách mang tính quyền lực: Người dân ở vị thế con cháu, còn lãnh đạo ở vị thế bề trên.
Hơn thế nữa, nó làm mờ ranh giới giữa con người cá nhân với chức vụ và trách nhiệm. Khi phê phán chính sách có thể bị hiểu thành xúc phạm cá nhân. Nó tạo ra một sự đánh tráo, một cú lừa: Tuổi tác được mặc định là trải nghiệm, và trải nghiệm được mặc định là năng lực.
Việc gọi lãnh tụ/ lãnh đạo là “cụ”, là “cha” không đơn giản chỉ là vấn đề tôn ti và lễ phép, mà nó phản ánh một mô hình quyền lực mang tính gia trưởng, nó kìm hãm tinh thần phản biện và tinh thần dân chủ trong sinh hoạt và ý thức trưởng thành chính trị của người dân. Khi hiện tượng tôn sùng thái quá qua cách gọi ấy trở nên phổ biến, đó là dấu hiệu của độc tài xuất hiện.
Phần lớn ở các nước dân chủ trên thế giới, các lãnh đạo thường được gọi bằng chức danh trung tính, như tổng thống, thủ tướng, chủ tịch… Cách gọi này nhằm nhấn mạnh rằng họ là người được người dân ủy quyền tạm thời, có trách nhiệm phục vụ đất nước và nhân dân trong một giai đoạn nhất định, chứ không phải đối tượng để thờ kính như trong phạm trù tín ngưỡng.
Tôn trọng một con người vì tuổi tác là chuyện đạo lý, và chỉ giới hạn trong ý nghĩa này thôi. Trong chính trị, sự tôn trọng không đến từ tuổi tác hay biểu tượng, mà từ trách nhiệm, và nhất là sự hiệu quả.
Hề… hề… , Thuận Nhiên quên mất rằng ở tiếng Việt thì LÃNH TỤ luôn có nội hàm khác nhiều so với LÃNH ĐẠO. 1. LÃNH TỤ luôn thích (hoặc bắt) dân chúng gọi mình là CỤ hoặc là CHA GIÀ DÂN TỘC kèm theo sự ăn theo nói leo của bọn VĂN NÔ, SỬ NÔ, BÁO NÔ… Mặt khác lại coi các lời nói và hành vi của mình là những mẫu mực mà dân chúng nên phải noi theo như là những tấm gương sáng và vĩ đại, nhưng ở mặt khác, lại cố tìm để diệt những ai có khả năng phản biện và coi thường mình. 2. LÃNH ĐẠO lại là những người có khả năng chịu đựng được những lời phản biện, thậm chí là gay gắt và nhạo báng, về những hành vi và lời nói của mình với thái độ thực sự cầu thị để từ đó điều chỉnh các chính sách của mình có lợi hơn đối với dân chúng. 3. Thực tiễn ngày nay cho thấy rằng có rất nhiều LÃNH TỤ hoặc KHÔNG MUỐN hoặc MẤT KHẢ NĂNG tự chuyển hóa mình thành LÃNH ĐẠO. Vì thế, có nhiều quốc gia mà ở đó LÃNH TỤ NHIỀU NHƯ CHÓ CON NHƯNG LẠI KHÔNG THỂ TÌM RA MỘT VỊ LÃNH ĐẠO NÀO!!!
Hề… hề… , Thuận Nhiên quên mất rằng ở tiếng Việt thì LÃNH TỤ luôn có nội hàm khác nhiều so với LÃNH ĐẠO.
1. LÃNH TỤ luôn thích (hoặc bắt) dân chúng gọi mình là CỤ hoặc là CHA GIÀ DÂN TỘC kèm theo sự ăn theo nói leo của bọn VĂN NÔ, SỬ NÔ, BÁO NÔ… Mặt khác lại coi các lời nói và hành vi của mình là những mẫu mực mà dân chúng nên phải noi theo như là những tấm gương sáng và vĩ đại, nhưng ở mặt khác, lại cố tìm để diệt những ai có khả năng phản biện và coi thường mình.
2. LÃNH ĐẠO lại là những người có khả năng chịu đựng được những lời phản biện, thậm chí là gay gắt và nhạo báng, về những hành vi và lời nói của mình với thái độ thực sự cầu thị để từ đó điều chỉnh các chính sách của mình có lợi hơn đối với dân chúng.
3. Thực tiễn ngày nay cho thấy rằng có rất nhiều LÃNH TỤ hoặc KHÔNG MUỐN hoặc MẤT KHẢ NĂNG tự chuyển hóa mình thành LÃNH ĐẠO. Vì thế, có nhiều quốc gia mà ở đó LÃNH TỤ NHIỀU NHƯ CHÓ CON NHƯNG LẠI KHÔNG THỂ TÌM RA MỘT VỊ LÃNH ĐẠO NÀO!!!
– “Cụ” và “Cha già dân tộc”. Trong Di chúc của “Hồ Chủ hụi” có viết, “… Phòng khi tôi sẽ đi gặp cụ Các Mác, cụ Lê nin … “, chứ còn gì nữa? Sinh thời, những nhà “cách mạng” Trần Phú, Lê Hồng Sơn … đều gọi V. Lênin là “anh”. Đồng niên với Hồ Chí Minh, chỉ có Bùi Lâm “dám” gọi Hồ Chí Minh là “anh” và xưng “tôi”. Sau này, những “cán bộ tuyên huấn” suy tôn “Hồ Chủ hụi” làm “cha già dân tộc”, tịnh không thấy Hồ Chí Minh “chấn chỉnh” già cả ?! Thiền sư Thích Như Đảng
Ông cụ, bà cụ, ông mỗ, cụ mỗ … là đại từ chỉ người già, đã có cháu có chắt, sự tôn trọng là ở tuổi tác:
“Yêu trẻ thì trẻ đến nhà,
Yêu già già để tuổi cho.”.
Nếu chi tiết, có cháu thì gọi bằng ông bằng bà, có chắt thì gọi bằng cụ.
Chẳng có gì là để chỉ phẩm chất trong cái danh xưng “cụ”.
Nhiều người tự cho mình là người “khai dân trí” với những mong muốn tự do, bình đẳng, bác ái … nhưng vẫn ưa dùng “cụ” như một tôn xưng.
Thế mới hay.
“cụ” trong cộng đồng người Việt = “cụ” trong dân Mỹ gốc Việt, phát âm theo giọng “người kẻ sạt”: “cụ trong rân Mỹ gốc Việt”.😎😎😎
THeo Luật của Hội người cao tuổi thì hội viên phải 60 tuổi trở lên. Có thể gọi bất cứ ai là “cụ” nếu đạt 60. Trừ lenin, chết ở tuổi ngũ thập