Bùi Quang Minh
25-12-2025
Phê bình văn học, thoạt nhìn, có vẻ là nghề rất… nhàn. Chỉ cần một tài khoản mạng xã hội, một bàn phím còn đủ phím enter, và một chút bực dọc cá nhân là có thể trở thành “nhà phê bình” trong vòng năm phút. Không cần đọc hết tác phẩm, không cần phân biệt tiểu thuyết với ký sự, hư cấu với nghiên cứu sử học. Cứ thấy khó chịu là phê, cứ thấy ngứa mắt là chửi. Thế là xong.
Nhưng đó chỉ là phê bình theo nghĩa Facebook. Còn phê bình văn học đúng nghĩa, xin thưa, là một việc khó đến mức… nhiều người né.
1. Phê bình văn học: Khó ở chỗ phải đọc
Khó khăn đầu tiên của phê bình văn học là… phải đọc tác phẩm. Đọc từ đầu đến cuối. Không đọc mỗi đoạn bị cắt ra chụp màn hình. Không nghe kể lại qua một video “bóc phốt”. Không suy diễn từ một vài câu chữ rơi rớt.
Đọc tiểu thuyết mà không đọc, rồi phán như thể đang xử án hình sự, thì đó không phải phê bình, mà là điều tra viên của trí tưởng tượng.
Phê bình văn học đòi hỏi:
– Hiểu thể loại (tiểu thuyết không phải hồi ký, càng không phải công trình sử học).
– Hiểu quyền hư cấu của nhà văn.
– Hiểu rằng văn học không có nghĩa vụ “nói đúng sự thật 100%”, mà có quyền nói sự thật nghệ thuật.
Ai bước vào tiểu thuyết với tâm thế tìm “đúng – sai lịch sử” thì giống như vào rạp xem phim viễn tưởng rồi chửi đạo diễn vì… trái đất không thể nổ, con người không thể nhảy bụp về quá khứ như vậy.
2. Người không đọc tiểu thuyết có nên phản biện, chê trách nhà văn?
Câu trả lời ngắn gọn: Không nên. Câu trả lời dài hơn: Không nên, nhưng rất nhiều người vẫn làm. Phản biện là quyền công dân. Nhưng phản biện văn học mà không đọc văn học, thì cũng giống như:
– Chưa từng lái xe mà phê bình tay lái của người khác.
– Chưa từng nấu ăn mà chê đầu bếp “nêm mặn nhạt sai chuẩn quốc tế”.
Bạn có quyền không thích một cuốn tiểu thuyết. Bạn không có quyền xuyên tạc bản chất của nó. Không thích vì văn phong không hợp – hợp lý. Không thích vì đề tài không chạm tới mình – bình thường.
Nhưng nói rằng nhà văn “bịa lịch sử”, “xuyên tạc sự thật” trong khi tác phẩm được ghi rõ là tiểu thuyết, thì đó là nhầm lẫn thể loại ở mức… đáng báo động.
3. Khi tiểu thuyết bị lôi ra làm… hồ sơ điều tra
Một hiện tượng rất thời thượng: đọc tiểu thuyết như đọc biên bản hội nghị.
Nhân vật A làm điều X → “Tác giả có tư tưởng lệch lạc”.
Nhân vật B nói câu Y → “Nhà văn cổ xúy quan điểm nguy hiểm”.
Cốt truyện hư cấu → “Xuyên tạc lịch sử, cần lên án”.
Xin thưa:
Nhân vật không phải là tác giả. Cốt truyện không phải là tuyên ngôn chính trị. Nếu Dostoevsky mà sống ở thời nay, chắc ông phải lập fanpage thanh minh mỗi ngày rằng:
“Không, tôi không phải là Raskolnikov *). Tôi chỉ viết về anh ta.”
4. Nạn ai cũng làm phê bình: Từ trao đổi học thuật đến bắt nạt online
Đáng buồn nhất không phải là phê bình sai, mà là phê bình bằng thù ghét. Ngày nay, phê bình văn học thường đi kèm:
– Lên gân đạo đức.
– Đao to búa lớn.
– Chửi rủa cá nhân nhà văn.
– Kêu gọi tẩy chay, hạ nhục, đấu tố online.
Người viết tiểu thuyết bỗng dưng bị xét xử như bị cáo trước tòa án mạng xã hội, nơi:
– Không cần luật sư.
– Không cần đọc hồ sơ.
– Chỉ cần đông người hò hét.
Đó không còn là phê bình. Đó là bắt nạt online khoác áo chính nghĩa.
5. Phê bình không cần hiền, nhưng cần hiểu
Phê bình văn học không phải là nịnh. Phê bình có thể gay gắt, thậm chí tàn nhẫn. Nhưng nó phải dựa trên:
– Tri thức.
– Đọc kỹ.
– Hiểu đúng thể loại.
– Và một mức tối thiểu của lương tâm trí thức.
Chửi nhà văn, chê văn người khác thì dễ như chửi con nít, chê vợ người. Đọc kỹ một cuốn tiểu thuyết thì khó. Viết một bài phê bình tử tế lại càng khó hơn. Vì thế, ai cũng có thể phán xét, nhưng không phải ai cũng là nhà phê bình.
6. Kết: Văn học không chết vì phê bình, mà chết vì nguỵ phê bình
Văn học từng sống sót qua kiểm duyệt, chiến tranh, nghèo đói và bừng bừng say cách mạng. Nhưng nó có thể chết dần vì một thứ nguy hiểm hơn:
– Sự ồn ào của những người không đọc mà vẫn rất to tiếng.
Phê bình văn học không khó vì nó cao siêu. Phê bình văn học khó vì nó đòi hỏi một phẩm chất hiếm:
– Chịu đọc, chịu nghĩ, và chịu nghi ngờ chính mình.
Còn nếu chỉ muốn chửi cho sướng miệng, xin đừng gọi đó là phê bình. Hãy gọi đúng tên của nó: xả cảm xúc trên văn chương của người khác.
Chú thích:
* Raskolnikov là nhân vật chính trong tiểu thuyết “Tội ác và Trừng phạt” của Fyodor Dostoevsky.
Anh là một sinh viên nghèo sống ở Saint Petersburg, mang tư tưởng cực đoan rằng mình thuộc hạng “con người phi thường”, có quyền vượt qua luật pháp và đạo đức chung để thực hiện điều mà anh cho là mục đích cao cả. Từ ý niệm đó, Raskolnikov phạm tội giết người và rơi vào trạng thái giằng xé nội tâm dữ dội giữa lý trí kiêu ngạo và lương tâm day dứt. Nhân vật này không phải là tiếng nói trực tiếp của tác giả, mà là một hình tượng văn học dùng để phơi bày bi kịch tinh thần của con người khi tự đặt mình lên trên luân lý và cộng đồng.
_____
Bonus:
Vừa rồi, tôi post liền mạch các bài viết của nhiều người bênh vực cho Bảo Ninh và tiểu thuyể Nỗi Buồn Chiến Tranh. Thế là bạn Facebook và cả những người xa lạ kéo vào còm các bài, đều bằng chữ quốc ngữ.
Mặc dù nhiều còm chửi vô học, vô văn hóa… nhưng cũng có lợi ích là làm views tăng lên vài triệu. Thế mới biết chủ đề nó nóng như thế nào. Hèn nào đã có ông nghị đòi Quốc hội vào cụôc, có đơn gửi cả Bộ quốc phòng…
Tôi sẽ lập list các bài tôi đã đăng để các bạn đọc lại. Có bạn hỏi ý kiến của tôi là gì, nói ra luôn đi. Có cùng bọn NATO, Mỹ, ba que… không?
Đây là ý kiến của tôi (tôi đã đọc Nỗi Buồn Chiến Tranh và đã đi xem vở kịch Trái Tim Người Hà Nội dàn dựng dựa theo tiểu thuyết):
Tôi tin chắc nhà văn Bảo Ninh không vi phạm bất cứ điều nào của Luật pháp Việt Nam và làm đúng lương tâm của nhà văn và việc sáng tác hoàn toàn trong phạm vi sáng tạo nghệ thuật.
Tôi cũng không thấy có vấn đề gì ở tác phẩm về xuyên tạc lịch sử hay phủ nhận thành quả cách mạng.
Có 3 việc mọi người còm viết nhiều tôi phân định rõ:
1- Phản biện giải thưởng, phản biện việc trích nội dung dạy SGK: việc của các Hội đồng trao giải, Hội đồng giáo dục. Kiến nghị phải gửi đúng nơi.
2. Phê bình văn học: Việc này đối với mọi tác phẩm đều cần người có chuyên môn, trình độ thẩm định và trải nghiệm cá nhân. Đây là lĩnh vực văn học và xuất bản. Có quá nhiều giọng điệu thấp cấp, vô học, dựa trên tôi từng thế này thế kia… chỉ tương đương nói chuyện vỉa hè, dù lên gân lên cốt. Tôi thấy rõ, những người chê bai, phản đối Nỗi Buồn Chiến Tranh còn không biết và đọc những gì khác Bảo Ninh viết về người lính.
3. Nói về cá nhân nhà văn: càng hạ bệ càng bâng tầm nhà văn. Mọi dấu hiệu đều cho thấy chi là đám đông bắt nạt online một nhà văn không dùng mạng xã hội, một công dân, cựu chiến binh chưa từng vi phamh pháp luật.
Chê luôn dễ dàng hơn khen. Tôi thấy mấy bạn nick Phật, Pháp còn còm chửi bới thóa mạ nhà văn là phản động, ăn cháo đá bát, định hoa nhài với đất nước quê hương… Đấy, độc dược tham, sân, si, mạn, nghi, ác kiến dễ gì tiêu trừ được đâu.
Tôi biết ý tốt của nhiều người nhưng với những người đang chửi bới, thóa mạ mà tôi chưa từng thấy họ đứng ra phản biện, chê khen tác phẩm kém chất lượng, sự việc xấu xa đầy rẫy trong xã hội… Tôi nghi ngờ sự độc lập suy nghĩ, không a dua, đấu tố nhà văn của họ!
Tôi đăng bài “đấu tố” nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ Aziz Nexin với cùng giọng điệu… để troll ở đây, mong mọi người thấu hiểu:
Nếu bạn không hiểu được văn bản ít chữ dưới đây, tôi khuyên bạn tốt nhất bạn đừng nên phán xét các tác phẩm văn học và nhà văn!
***
KIỂU NHÀ VĂN MÀ TOÀN QUÂN TOÀN DÂN CẦN PHẢI NÂNG CAO CẢNH GIÁC, XÓA SỔ KHỎI VĂN HỌC NƯỚC NHÀ
(Phỏng ngôn ngữ đấu tố của Cựu chiến pinh Lê Hoan Ka)
Trong đời sống văn học ta, không thiếu những kẻ tự xưng là “nhà văn”, “trí thức” (ví dụ như các cây bút: Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Khuyến, Tản Đà Nguyễn Khắc Hiếu…) nhưng thực chất chỉ là những phần tử bất mãn, mang nặng tâm lý hằn học với xã hội, với trật tự đã được lịch sử và nhân dân lựa chọn . Những kẻ này không xây dựng, không bồi đắp, mà chỉ rình mò moi móc, soi mói, phóng đại cái xấu, cái lệch lạc, rồi khoác lên đó chiếc áo “phản biện”, “tự do tư tưởng” để đánh lừa quần chúng nhẹ dạ.
Họ viết không phải để phụng sự con người, mà để thỏa mãn cái tôi cay cú. Trang văn của họ không có ánh sáng của lý tưởng, không có hơi ấm của tình người, càng không có sự tri ân đối với những giá trị truyền thống đã nuôi dưỡng cả một dân tộc qua bao thế hệ. Trong con mắt họ, xã hội chỉ là một chuỗi bi hài kịch thối nát; con người chỉ là những hình nhân ngu muội; còn lãnh đạo, những người gánh vác vận mệnh quốc gia, thì bị họ hạ thấp bằng giễu nhại rẻ tiền và tiếng cười độc địa.
Đáng phê phán hơn, thứ văn chương này thường núp bóng “hài hước”. Nhưng đó không phải là tiếng cười mang tính khai sáng, mà là thứ cười khinh bạc, cười từ trên cao nhìn xuống, cười để phủ định tất cả, chứ không nhằm cải tạo hay hướng thiện. Họ quên rằng xã hội nào cũng có khiếm khuyết, nhưng chỉ kẻ vô ơn mới biến khiếm khuyết thành bản chất, biến nỗ lực thành trò hề, biến lịch sử đấu tranh của Đảng, nhân dân thành chất liệu mua vui.
Người đọc Việt Nam nếu chỉ đọc lướt, có thể tưởng đây là một tay bút “tiến bộ”, “can đảm”. Nhưng đọc kỹ sẽ thấy rõ: đằng sau những câu chữ sắc sảo là sự trống rỗng về tâm đức; đằng sau những lời châm chọc là một thái độ phủ định sạch trơn, không tin vào bất cứ giá trị chung nào, không tin vào khả năng tự hoàn thiện của xã hội, càng không tin vào vai trò dẫn dắt của những lực lượng lãnh đạo.
Thứ văn chương như vậy, dù được dịch ra nhiều thứ tiếng, dù được ca tụng ở vài diễn đàn quốc tế, rốt cuộc vẫn chỉ là sản phẩm của một tinh thần tiểu tư sản bế tắc, lấy việc “vạch áo cho người xem lưng” làm sự nghiệp, lấy sự hoài nghi cực đoan làm triết lý sống.
Viết đến đây, có lẽ nhiều bạn đọc sẽ nghĩ: “Lại một cây bút phản động nào đó ở đâu xa, quen thuộc quá rồi.”
Xin thưa, không hề xa.
Người mà bài viết này nhắm tới là tay nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ được nhiều kẻ tung hô, ca ngợi là bậc thầy châm biếm, được dịch và đọc rộng rãi trên thế giới, và rất tiếc sang cả tiếng Việt trong sáng của chúng ta.
Tên của gã nhà văn này là Aziz Nesin. Ha ha ha… nghĩ đến văn của gã mà thấy hài: nào Những người thích đùa, nào Chát xình chát chát bùm…
Tái bút:
Kèm theo là lá đơn tố cáo, đề nghị các Bộ ngành, nhất là Bộ tâm lý tuyên truyền xóa sạch sẽ tên nhà văn Thổ Nhĩ Kỳ này khỏi hệ thống xuất bản sách của Việt Nam.
(Đồng kiến nghị lên Hội văn học hữu nghị Á Phi Mỹ Latinh)
Tôi đã đọc “Nỗi buồn chiến tranh” của nhà văn Bảo Ninh. Tôi ủng hộ ý kiến của Mr. Bùi Quang Minh trong bài viết trên.
Hello! Bùi Quang Minh!
Đừng trông mong gì khác. Đừng trông đợi gì hơn….
Các thế hệ từ U80 trở xuống đều đã thắt cổ bằng khăn quàng đỏ, được dắt dẫn để thành cháu ngoan.
Lẽ ra, dàn đồng ca phê phán Nỗi Buồn phải là 90% dân số, nhưng thực tế chỉ khoảng trên 70%. Thế cũng đủ lạc quan rồi.